Archive for September, 2011

September 16, 2011

Χρειάζεται ένα νέο πολιτικό σύστημα για να μας βγάλει από την κρίση;

Η σημερινή κρίση είναι άκρως ενδιαφέρουσα, αν την  παρατηρείς   ως ιστορικός. Αρκεί να μην τη ζεις ως πολίτης. Ως πολίτης είσαι πιασμένος στο δόκανο όχι μόνο της πραγματικότητας, αλλά και των αυταπατών της. Σ’ αυτές ανήκει η αντίληψη  πως η κρίση είναι κατά βάση μια ηθική αρρώστια που οφείλεται στις λανθασμένες νοοτροπίες και συμπεριφορές μας, και ότι θα την ξεπεράσουμε, με την μεταμέλεια και την αλλαγή. Από αυτή την άποψη η απάντηση στο ερώτημα αν το παρόν πολιτικό σύστημα μπορεί να μας οδηγήσει στην έξοδο, είναι  αυτονόητη. Γιατί στην ίδια αντίληψη, το πολιτικό σύστημα, όπως κι αν το καταλαβαίνει καθένας, θεωρείται ο κυρίως  ένοχος για την κρίση. Το έχουμε εμπεδώσει. Φταίει η κουλτούρα της Μεταπολίτευσης. Ο,τι κάναμε το κάναμε στραβά. Μεγαλώσαμε το κράτος για πελατειακούς λόγους και τώρα δεν μπορούμε να το συντηρήσουμε. Στην αφήγηση αυτή, η αλλαγή του πολιτικού συστήματος θεωρείται προϋπόθεση της λύτρωσης, κάτι σαν αναμενόμενος μεσσίας, που κανείς δεν ξέρει πότε θα έλθει και ποια μορφή θα έχει.

Ας δούμε όμως τα πράγματα  ιστορικά, και με την πείρα παρόμοιων κρίσεων. Πράγματι οι μείζονες κρίσεις προκαλούν αλλαγές των πολιτικών συστημάτων, κυρίως γιατί τα απονομιμοποιούν δείχνοντας έμπρακτα τις ανεπάρκειές τους, και θέτοντας πιεστικά την ανάγκη μεγάλων αλλαγών απέναντι στις οποίες υπήρχε σκεπτικισμός και αντιστάσεις. Αλλά η αιτιακή σχέση είναι πιο σύνθετη, αμφίδρομη, και κυρίως απρόβλεπτη. Οι αιτίες της κρίσης ανήκουν σε πολλά επίπεδα. Συγκυριακά και δομικά, μερικά κοινά στην μεταπολεμική αναδόμηση της Ευρώπης, άλλα ελληνικής κοπής και ραφής. Ας δούμε τη συγκυρία. Η πενταετία διακυβέρνησης ΝΔ, αλλά και οι πρώτοι μήνες διακυβέρνησης ΓΑΠ, οδήγησαν κατευθείαν στην προσφυγή στο ΔΝΤ. Είδαμε όμως ότι όλες οι χώρες της  νότιας και ανατολικής περιφέρειας της Ευρώπης, από την Ιρλανδία έως τη Λεττονία, για την μια ή την άλλη αιτία, εκεί κατέληξαν. Η μεγάλη κρίση χρέους  απειλεί ακόμη χώρες όπως η Ιταλία, το Βέλγιο, η Γαλλία. Επομένως, παρά τις ελληνικές ιδιαιτερότητες ανευθυνότητας και φαυλότητας, υπάρχουν κάποια ζητήματα δομικά ευρύτερα. Η κρίση χρέους οφείλεται στον μεταπολεμικό τρόπο με τον οποίο διευθετήθηκε η οικονομία, στη φιλοσοφία με την οποία χτίστηκαν οι κοινωνικοί θεσμοί, στις αξίες με τις οποίες δομήθηκε το πολιτικό σύστημα.  Είναι   αναχρονισμός, αν όχι εργαλειακή χρήση της ιστορίας,  να κρίνει κανείς   αναδρομικά όλα αυτά ως εσφαλμένα. Πρέπει να τα δει στα ιστορικά τους συμφραζόμενα.

Ο μεταπολεμικός κόσμος σήμαινε   βαθμιαία κοινωνική άνοδο των μικρομεσαίων  στρωμάτων, και αυτή την άνοδο υπηρετούσαν  αλλαγές στους θεσμούς. Σε μερικές χώρες  αυτά έγιναν με  κάποια τάξη, σε άλλες με περισσότερο χάος,  αλλά η ουσία του παραδείγματος δεν αλλάζει. Έγινε με εργαλείο το κράτος. Η χρήση και η κατάχρηση του κράτους, ήταν το παρεπόμενο. Οσο πιοισχυρή μηχανή έχει το αυτοκίνητο, τόσο μεγαλύτεροι οι πειρασμοί υπέρβασης του ορίου ταχύτητας. Και όταν χρησιμοποιείς μια τόσο ισχυρή μηχανή όσο το κράτος, δύσκολα γλυτώνεις από τους πειρασμούς του να τεθεί το επί μέρος, πάνω από το γενικό συμφέρον.  Πάνω σε αυτή τη μεγάλη κοινωνική διευθέτηση, οικοδομήθηκε και το πολιτικό σύστημα. Με   καθυστερήσεις, στρεβλώσεις  και διαφορές από τη μια χώρα στην άλλη, το πολιτικό σύστημα ανταποκρινόταν στις ανάγκες της διεύρυνσης των στρωμάτων που επωφελούνταν από μια οικονομία που βρισκόταν σε τροχιά ανάπτυξης. Το πολιτικό σύστημα υποσχέσεων ανταποκρινόταν στην επαγγελία της κοινωνίας της αφθονίας. Αυτό ήταν το ιδεώδες. Δεν χρειάζεται να εξωραΐζουμε   το παλιό καθεστώς. Δεν ήταν όλα καλά τότε.   Και αποκλεισμοί υπήρχαν, και διαφθορά, και γραφειοκρατικοποίηση που στόμωσε την αποτελεσματικότητα.    Αλλά εκείνο που τώρα έχει τεθεί σε κρίση, δεν είναι ούτε η μοιραία πενταετία, ούτε η κουλτούρα της μεταπολίτευσης. Είναι αυτή η θεμελιώδης και μακράς διάρκειας κοινωνική διευθέτηση που προέκυψε από τις συγκρούσεις που ξέσκισαν τα σπλάχνα του 20ου αιώνα. Όλα τα άλλα είναι παράγωγα και τοπικές προσαρμογές. Το να επιμένεις μόνο σ’αυτά, μόνο στο ελληνικό στόρυ, δεν σημαίνει βλέπεις τα δένδρα και χάνεις το δάσος. Είναι παραπλανητικό και καταλήγει σε ένα είδος ηθικού αφηγήματος   της κρίσης που ταλαιπωρεί το δημόσιο λόγο από την αρχή της. Σε μια αφόρητη και κουραστική ηθικολογία.

Εκείνο που μας διαφεύγει είναι πως ζούμε σε εποχή πλανητικής μετατόπισης τεκτονικών πλακών. Η Δύση, από κυρίαρχη του παιχνιδιού για 500 χρόνια, υποχωρεί απέναντι στην ανερχόμενη δύναμη του κόσμου που ως τώρα την υπηρετούσε: Της Κίνας, της Ινδίας, της Βραζιλίας, των τίγρεων της Αν. Ασίας, ακόμη και της    Τουρκίας.    Η περιφέρεια δεν παράγει μόνο βιομηχανικά προϊόντα  αλλά και υψηλή  τεχνολογία, συσσωρεύοντας πλεονάσματα έναντι μιας Δύσης, που αναγκάζεται να υποκύψει στον ανταγωνισμό, αλλάζοντας τους όρους με τους οποίους είχε διευθετήσει την οικονομία και την κοινωνία της έως τώρα, κατεδαφίζοντας  διαδοχικά, το βιοτικό επίπεδο των πληθυσμών της, κλονίζοντας θεσμούς αλληλεγγύης και ισονομίας.   Όλες οι κρίσεις χρέους και οι συνακόλουθες ρυθμίσεις στην Ευρώπη (με όποια τεχνική μορφή κι αν παρουσιάζονται),  δείχνουν τα ασφυκτικά στενά περιθώρια της οικονομίας της. Το βιοτικό επίπεδο ζωής των Ευρωπαίων θα   χαμηλώσει, αλλά εξαιρετικά άνισα.

Φυσικά και θα αλλάξει το πολιτικό σύστημα, όχι για να αντικατασταθεί από  κάποιο άσπιλο από τις αμαρτίες μας, βασισμένο στην ‘κοινή λογική’. Θα αλλάξει  ως αποτέλεσμα της κρίσης, για να διαχειρισθεί τη λιτότητα και τις αντιστάσεις της κοινωνίας στις νέες διευθετήσεις. Για αυτό τόση συζήτηση για ένα πολιτικό σύστημα που δεν θα εξαρτάται από το «πολιτικό κόστος», δηλαδή θα είναι πιο συγκεντρωτικό, λιγότερο εξαρτημένο από την κοινωνική του βάση, περισσότερο συνδεδεμένο με τους υπερεθνικούς οργανισμούς, και τους θεσμούς που  κατευθύνουν την οικονομία.  Το πολιτικό σύστημα είναι το στοιχείο σταθερότητας στη μεταβολή. Αλλά αν αυτό ισχύει κατεξοχήν για τον 19ο αιώνα, τον αιώνα των συνταγμάτων,  ο 20ος  ήταν ο αιώνας των εξαιρέσεων και των καταστάσεων έκτακτης ανάγκης (δικτατορίες, πραξικοπήματα, κλπ). Πώς θα είναι το πολιτικό σύστημα του 21ου αιώνα; Πιθανόν θα χαρακτηρίζεται από πλήρη ρευστότητα. Εκείνο που προβλέπεται τη μια μέρα, ανατρέπεται την επόμενη.  Το μνημόνιο μας δίνει ένα καλό παράδειγμα. Υποτίθεται ότι είναι μια πάγια συμφωνία. Βλέπουμε όμως ότι οι όροι της συνεχώς αλλάζουν.  Το μνημόνιο, δήλωσε κάποια στιγμή, ο επικεφαλής της Τρόικας, είναι ζωντανός οργανισμός.  Τι σημαίνει επομένως ρευστοποίηση των θεσμών;  Σημαίνει ότι οι αλλαγές είναι πολύ πιο δυναμικές από την δυνατότητα αποκρυστάλλωσής τους. Σημαίνει όμως και απελευθέρωση της εξουσίας από τις συνταγματικές της δεσμεύσεις. Η εποχή μας έχει ως γενικευμένο αίτημα την ευελιξία. Αλλά μερικοί έχουν τη δυνατότητα να είναι πιο ευέλικτοι από τους άλλους, και βέβαια τα όρια ανάμεσα ευελιξία και αυθαιρεσία γίνονται δυσδιάκριτα. Υπάρχουν εκείνοι που μπορούν να αλλάζουν τους όρους του παιχνιδιού,   και εκείνοι που δεν μπορούν. Εκεί βρίσκεται το κλειδί του ερωτήματος για το νέο πολιτικό σύστημα. Θα τα δούμε όλα αυτά στα δημοψηφίσματα που ετοιμάζει η κυβέρνηση για το χειμώνα. Θα τα δούμε με αλλαγές της ίδιας της γλώσσας, με τη δημιουργία μιας νέο-γλώσσας, δείγμα της οποίας είναι η ονομασία της ανεργίας σε εφεδρεία.

Είπαμε ότι η εποχή μας είναι εποχή γεωλογικών μεταβολών, και η  σύγκρουση τεκτονικών πλακών, όπως είπαμε, σημαίνει πολλούς αστάθμητους παράγοντες. Η κρίση του 1929, είχε ως συνέπεια στην Αμερική τον Ρούσβελτ, αλλά στη Γερμανία τον Χίτλερ, στη Γαλλία το Λαϊκό Μέτωπο, αλλά στην Ελλάδα τον Μεταξά.  Αν υπάρχει μια αρχή για την  ιστορική σκέψη, είναι η ετερογονία σκοπών και αποτελεσμάτων, οι αθέλητες και απρόβλεπτες συνέπειες των ανθρωπίνων πράξεων.

 

 

 

Advertisements
September 4, 2011

Νέο Βιβλίο: Αποκάλυψη, Ουτοπία και Ιστορία

 Περιεχόμενα

 

Προοίμιο

 

1

Εισαγωγή

Η   αρχιτεκτονική του χρόνου

Τα καθεστώτα ιστορικότητας • Τι κοινό μεταξύ ουτοπίας και ιστορίας;

Πώς σχετίζονται Αποκάλυψη και ουτοπία; • Η αναμενόμενη Χιλιετία  • Χρόνος και καιρός 

  Ο λόγος περί εσχάτων ημερών Η δόμηση του ιστορικού χρόνου

 

 

 Μέρος  Πρώτο

Αποκάλυψη

 

2

Πώς η ιστορία μετασχηματίζεται σε προφητεία

Ιστορία και αντι-ιστορία • Το βιβλίο  του Δανιήλ •  Η συμβολική γλώσσα της ιστορίας•

Αναδρομικές προφητείες • Έλληνες ιστορικοί • Ρωμαϊκή κοσμοθεώρηση •Υπονομευτική εσχατολογία•

Διαφορετικές λειτουργίες του ιστορείν

 

3

Εξηγεί η ιστορία την προφητεία, ή η προφητεία την ιστορία;

Το αποκαλυπτικό φαντασιακό• Χριστιανικός λόγος-ρωμαϊκή ράβδος •

Θεολογία της εξουσίας• Η γέννηση του ιστορικού χρόνου•

 Κατά χριστιανών

 

4

Ο θαυματουργικός ρεαλισμός

Αντί του μαγικού ρεαλισμού•  Η χριστιανική εσχατολογία •Το τέλος του αρχαίου κόσμου• 

Στη σκιά του Αντίχριστου  • Εάλω η Πόλις •  Άλωση και Συντέλεια•

Συνέπειες ενός χαμένου ραντεβού •  Ο γήινος παράδεισος  •  

1492: Νέος κόσμος • Η   κυριαρχία στον χρόνο

 

5

Η διόρθωση της Ιστορίας

Η συνάντηση με το κακό •   Αποκάλυψη και τραύμα  Πάλι με χρόνους με καιρούς

Προφήτες της εξέγερσης  •  Προφητική θέαση του παρελθόντος

 

6

  Πώς αποκτούν νόημα τα ιστορικά γεγονότα;

Δυο τύποι ιστορικής αντίληψης •    Translatio imperii  •   Το βαθύ κείμενο•

Επαγγελία και εκπλήρωση  •   Προτύπωση  •   Η Νευτώνεια ιστορία•

Σχόλιο: H προτύπωση στη νεοελληνική ιστοριογραφία

 

7

Η Αποκάλυψη εδώ και τώρα

Μεταρρύθμιση και ιστορία •   Η θεολογία της εξέγερσης•

 Η αποκαλυπτική  συνείδηση  στις δυο ακτές του Ατλαντικού •

Ο επαναστατικός χρόνος •  Ιστορία ερχόμαστε!    

 

 

 

Μέρος Δεύτερο

Ουτοπία

 

8

Αναδόμηση του  χρόνου και  ανάδυση νέας  συνείδησης

Η απόδραση από την αμφισημία • Ο δεύτερος θάνατος του Αδάμ•  Η εμφάνιση του Μεσαίωνα •

Ο χρόνος του ταξιδιώτη •Ο ρόλος των ιστορικών • Η στροφή στην ιστορική προοπτική•

 Το πολιτικό διακύβευμα

 

9

Το διαζύγιο Ιστορίας και Ουτοπίας

H ιστορία μέσα στην ουτοπία• Τοπολογία του διλήμματος:  κριτική εντός ή εκτός εξουσίας;

Η επιλεκτική ανάγνωση των ουτοπιών • Η αναδυόμενη Ατλαντίδα της επιστήμης•

Η ουτοπία ως διακοπή της ιστορίας • Επαναλαμβανόμενη εμπειρία•

Επανάληψη και Τύχη • Η κατάφαση στις ατελείς παραδόσεις•

Ρεπουμπλικανική ουτοπία

 

10

Ευχρονία και Πρόοδος

Μια νέα συνάντηση   με το μέλλον • Η κοινωνία ως προϋπόθεση•

Σωτηρία ή βαθμιαία βελτίωση; • Από τη Σωτηρία στην Πρόοδο•

• Η ιστορία ως εξιστόρηση των αλλαγών

 

11

Ιστορία με κεφαλαίο

Η υποστασιοποίηση και το αίνιγμα της ιστορίας • Τελεολογία• Ιστορία με κατεύθυνση  παρά την ετερογονία των σκοπών  •Η Ιστορία ως πορεία και ως γνώση της πορείας •

Η ιστορία ως υποκείμενο εξελίξεων• Βούληση ή αναγκαιότητα;

 

12

Στον αστερισμό της εξέλιξης

Η εξελικτική βιολογία συναντά την ιστορία• Ευγονική •Φυλετική ιστορία•

Το σχίσμα ιστορίας – προϊστορίας (και η πιθανότητα μεταϊστορίας) •

Πως η εξέλιξη δημιούργησε  ιστορία

 

13

Ο ιστορισμός, ανάμεσα στο έθνος και στο Θεό 

Εθνική συνείδηση •Ο Θεός και η ιστορία •Συντηρητισμός και παθητικότητα•

Η ιστορία ως Θεοδικία• Θεολογική αμφισβήτηση του ιστορισμού

 

14

Μετασχηματιστικές επιστήμες

Η γένεση ενός καινούργιου κόσμου • H εξίσωση της ευτυχίας•

Η λατρεία της μηχανής και η απαξίωση της ιστορίας•

Για μια νέα δυναμική ιστορία• Ιστοριογραφία και   τέχνη

 

15

Αντιμέτωπες ουτοπίες- Αμφίθυμες ιστορίες

Οι μηχανές και ο κήπος •Ο σχεδιασμός των πόλεων •Οι κοινωνικές επιστήμες•

Διαβάζοντας αναδρομικά την ιστορία •Το  όχι ακόμη

 

Μέρος τρίτο

Ιστορία

Αναζητώντας έναν τόπο για την ελπίδα

16

Επανάσταση και δυστοπία

Νεωτερικότητα στα άκρα •Οι μπολσεβίκοι ουτοπιστές •Πειραματισμοί με το  παρελθόν •

Ο καινούργιος άνθρωπος•Φωνές από τα σπλάχνα του Λεβιάθαν •

Πρόοδος χωρίς ιστορία• Διασώζοντας την ιστορία

 

17

H   ιστορία ως απόδοση δικαιοσύνης

Ο Άγγελος της Ιστορίας  στη θύελλα  της καταστροφής•

Η Μεσσιανική δύναμη της ιστορίας• Η δημόσια δέσμευση στην ιστορική μνήμη•

Να σκεφτούμε το παρελθόν μέσα από τις ζωές των μανάδων μας

 

18

Τελεολογία, Εσχατολογία και Ιστορία χωρίς νόημα

Αυτονομία και ετερονομία  •Ο Αντίχριστος ως αμφισημία της νεοτερικότητας• Η αρνητική συνείδηση•

Ο πάνοπλος προφήτης μετά τους δίδυμους πύργους• Μεσσιανικότητα χωρίς Μεσσία•

Από τo νόημα της  ιστορίας,   στην ιστορία χωρίς νόημα•Ο  θάνατος του υποκειμένου•

Και η σχέση πολιτικής και ιστορίας;

 

19

Από την αναμονή στην ανάμνηση

Το παρελθόν  ως ουτοπία και η επιθυμία της ιστορίας•  Η επιθυμία της επιθυμίας•

Από την ουτοπία στις ουτοπίες και από την ιστορία στις ιστορίες•

Η μετάβαση στον  μεταμοντερνισμό• H παρελθοντικότητα

•Η στροφή στην ιστορική εμπειρία

 

20

Άλλαξε το παρελθόν στα τέλη του εικοστού αιώνα;

Η ανάδυση της μνήμης•  Γιατί ξεχνάμε; •Η πολιτικοποίηση της μνήμης•

Από το γεγονός στην εμπειρία• Ανάκληση των νησίδων οικειότητας•

Κριτική της μνήμης• Η ανανεωμένη νοσταλγία•

H διαπραγμάτευση του τραύματος•

Ο πύργος της Βαβέλ και το Σινικό τείχος

 

21

Ιστορίες για το Τέλος της Ιστορίας

Τέλος της πολιτικής•  Η αρχαιολογία του τέλους• Η εκπνοή της ιστορικής συνείδησης•

Η εξάντληση  του νοήματος της Ιστορίας• Η διαχείριση του μέλλοντος αλλάζει χέρια

 

22

Έξοδος

Τι θα είναι οι άνθρωποι στο μέλλον; • Τα όρια της ανθρωπινότητας•  Cyber-culture ουτοπία•

Η βιοκλιματική Αποκάλυψη•  Χωρίς ελπίδα δεν υπάρχει ιστορία

 

 

 

Απόσπασμα από τον πρόλογο

Αν το καλοσκεφτούμε, ζούμε σε μια εποχή που κατέρρευσαν τρεις ουτοπίες.  Λίγο πριν μεσήσει ο  20ος αιώνα κατέρρευσε  η ουτοπία της φυλετικής καθαρότητας, αλλά και της κυριαρχίας του λευκού ανθρώπου, μέσα στον ορυμαγδό ενός παγκόσμιου πολέμου, αλλά και πολλών περιφερειακών που σήμαναν το τέλος της αποικιοκρατίας.  Πριν περατωθεί ο αιώνας  κατέρρευσε η ουτοπία   της κοινοκτημοσύνης, αφήνοντας πίσω της κοινωνίες ερειπωμένες, αλλά και ένα τεράστιο κενό  στην επιθυμία των ανθρώπων για μια καλύτερη κοινωνία. Τώρα, με την τρέχουσα κρίση στην οποία έχει εισέλθει ο κόσμος, και  η Ελλάδα ως προπομπός, ζούμε την κατάρρευση της κοινωνίας της ευημερίας και του καταναλωτισμού, μιας κοινωνίας στην οποία θα έσβηναν οι συγκρούσεις και οι εντάσεις, και στην οποία θα παρέδιδε ευτυχισμένα το πνεύμα η Ιστορία.   Αν όλα αυτά τα είχε κανείς προφητέψει ότι θα συμβούν συμπυκνωμένα, στα όρια μιας ζωής, τότε το βιβλίο του θα διαβαζόταν με το ίδιο δέος που επί αιώνες διαβάστηκε η Αποκάλυψη του Ιωάννου. Η εποχή που ζούμε δεν   υστερεί σε τίποτε από όσα οραματίστηκαν για το μέλλον, άνθρωποι προηγούμενων εποχών. Πώς όμως όλα αυτά διαμόρφωσαν τη συνείδηση των ανθρώπων; Πώς μπορούν να σκεφτούν, αν μπορούν συνεκτικά, και το παρελθόν, και το παρόν και το μέλλον; Πώς μπορούν να σκεφτούν μαζί ουτοπίες που έδυσαν και καινούργιες που ανατέλλουν, ουτοπίες που έγιναν δυστοπίες και πραγματικότητες που αποδεικνύονται μετα-ουτοπικές; Το αντικείμενο αυτού του βιβλίου είναι αυτό το ερώτημα: Πώς, μέσα από τις αναμονές, τις εκπληρώσεις και τις διαψεύσεις,  μεταμορφώθηκε η ιστορική μας συνείδηση;

(Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει τον επόμενο μήνα από τις εκδόσεις Πόλις)