Antonis Liakos

Πρόλογος και περιεχόμενα

Αν το καλοσκεφτούμε, ζούμε σε μια εποχή που κατέρρευσαν τρεις ουτοπίες.  Λίγο πριν μεσήσει ο  20^ος αιώνα κατέρρευσε  η ουτοπία της φυλετικής καθαρότητας, αλλά και της κυριαρχίας του λευκού ανθρώπου, μέσα στον ορυμαγδό ενός παγκόσμιου πολέμου, αλλά και πολλών περιφερειακών που σήμαναν το τέλος της αποικιοκρατίας.  Πριν περατωθεί ο αιώνας  κατέρρευσε η ουτοπία   της κοινοκτημοσύνης, αφήνοντας πίσω της κοινωνίες ερειπωμένες, αλλά και ένα τεράστιο κενό  στην επιθυμία των ανθρώπων για μια καλύτερη κοινωνία. Τώρα, με την τρέχουσα κρίση στην οποία έχει εισέλθει ο κόσμος, και  η Ελλάδα ως προπομπός, ζούμε την κατάρρευση της κοινωνίας της ευημερίας και του καταναλωτισμού, μιας κοινωνίας στην οποία θα έσβηναν οι συγκρούσεις και οι εντάσεις, και στην οποία θα παρέδιδε ευτυχισμένα το πνεύμα η Ιστορία.   Αν όλα αυτά τα είχε κανείς προφητέψει ότι θα συμβούν συμπυκνωμένα, στα όρια μιας ζωής, τότε το βιβλίο του θα διαβαζόταν με το ίδιο δέος που επί αιώνες διαβάστηκε η Αποκάλυψη του Ιωάννου. Η εποχή που ζούμε δεν   υστερεί σε τίποτε από όσα οραματίστηκαν για το μέλλον, άνθρωποι προηγούμενων εποχών. Πώς όμως όλα αυτά διαμόρφωσαν τη συνείδηση των ανθρώπων; Πώς μπορούν να σκεφτούν, αν μπορούν συνεκτικά, και το παρελθόν, και το παρόν και το μέλλον; Πώς μπορούν να σκεφτούν μαζί ουτοπίες που έδυσαν και καινούργιες που ανατέλλουν, ουτοπίες που έγιναν δυστοπίες και πραγματικότητες που αποδεικνύονται μετα-ουτοπικές; Το αντικείμενο αυτού του βιβλίου είναι αυτό το ερώτημα: Πώς, μέσα από τις αναμονές, τις εκπληρώσεις και τις διαψεύσεις,  μεταμορφώθηκε η ιστορική μας συνείδηση;

Η ιστορική συνείδηση δεν είναι απλώς κάτι που ξεχωρίζει τους ανθρώπους από τα ζώα, όπως έγραφε ο Νίτσε στην Ιστορία και Ζωή. Δεν είναι απλώς η συνείδηση του χτές, και η έγνοια για το αύριο. Οι μελέτες που αφορούν την ιστορική συνείδηση συνήθως την περιγράφουν  ως μια εκλογικευμένη αντίληψη της μεταβολής του κόσμου στη ροή του χρόνου: «Η συνειδητοποίηση της ιστορίας, έχει γράψει ο Γκάνταμερ, είναι πιθανώς η σημαντικότερη επανάσταση από όσες γνωρίσαμε, αφότου εμφανίστηκαν οι νέοι χρόνοι»[1] Ωστόσο αυτή είναι μια  αναδρομική προβολή  την σημερινής αντίληψης της  ιστορικής συνείδησης και το βιβλίο αυτό ξεκινά   από τον αντίποδά της. Αποφεύγει δηλαδή να υιοθετήσει  μια κανονιστική και αξιολογική αντίληψη για την ιστορική συνείδηση, να την τοποθετήσει   σε ένα δυαδικό σχήμα μύθου και λόγου, ή να   αντιπαραβάλλει την  ψευδή στην αληθή  συνείδηση (Λούκατς). Δεν  αντιμετωπίζει την ιστορική συνείδηση ιεραρχικά, ταξινομώντας εποχές με  μεγαλύτερη ή μικρότερη συνειδητοποίηση της ιστορίας τους, ούτε  αντιπαραθέτει   ιστορική συνείδηση και συλλογική μνήμη.    Θεωρεί ότι ακόμη και η αδιαφορία ή η άρνηση της ιστορίας, όπως συνέβη με τους φουτουριστές ή τις καλλιτεχνικές πρωτοπορίες του 20^ου αιώνα, και τούτες μορφές ιστορικής συνείδησης είναι. Η ιστορική συνείδηση αλλάζει, μεταμορφώνεται, εκφράζει δίψα για γνώση και κατανόηση του ποιοι είμαστε, αλλά     περιλαμβάνει επίσης ένα ισχυρό αίσθημα   δικαιοσύνης. Αποτυπώνει ελπίδες και  φόβους για το μέλλον ,    νοσταλγία ή  απώθηση.   

  H ιστορική συνείδηση είναι σαν τον ηλεκτρισμό. Τον χρησιμοποιούμε στην καθημερινή μας ζωή με διάφορες μορφές, αλλά τον αντιλαμβανόμαστε μόνο όταν υπάρξει βραχυκύκλωμα ή διακοπή. Η ιστορική συνείδηση   είναι  ένα ρεύμα που διοχετεύεται σε θεσμούς, τρόπους σκέψης, ιδεολογίες, συμπεριφορές, πολιτικές, σε υλικά και άυλα στοιχεία. Παράγει εντάσεις, μπορεί να κινήσει κοινωνίες ολόκληρες, ή να προκαλέσει  ταραχές. Ταυτιζόμαστε με πρόσωπα, ιδέες, κοινωνίες και πολιτισμούς που υπήρξαν πολλές γενιές πριν από μας, διχογνωμούμε για ιστορικά ζητήματα, μας απασχολούν τα μνημονικά τραύματα,    αναρωτιόμαστε ποιοι είμαστε, τι θέλουμε, που να πάμε. Αλλά όλα αυτά, και ακόμη περισσότερα, σχετίζονται με κάτι που σπανίως  αντιλαμβανόμαστε ως αυτό καθ’ αυτό.  Γιατί δεν   σκεφτόμαστε  την ιστορική   συνείδηση ως ενέργεια παρά μόνο όταν υπάρχει κρίση, διακοπή, σύγχυση, δίλημμα. Δεν αντιλαμβανόμαστε τη δυναμική της γιατί τη σχετίζουμε μόνο   με το συλλογικό μας παρελθόν, όχι με την ανάγκη του προσανατολισμού μας στο παρόν και στο μέλλον.   Χάνουμε από τα μάτια μας τη δομική σημασία που έχει για το σύγχρονο πολιτισμό επειδή την περιορίζουμε  στην έννοια της   ταυτότητας· επειδή τη συρρικνώνουμε σε ιδεολογία ή σε   γνώση ιστορικών δεδομένων· γιατί την ταυτίζουμε με την ιστορική αυτογνωσία, την αυταπάτη δηλαδή ότι η γνώση του παρελθόντος θα μας κάνει    σοφότερους στις αποφάσεις μας, ή  θα οδηγήσει σε   καλύτερο μέλλον. Η ιστορική συνείδηση όμως βρίσκεται  πέραν του αληθούς και του ψευδούς, πέραν του καλού και του κακού, πέραν του αντικειμενικού και του υποκειμενικού.   

     Έχει αλλάξει στην εποχή μας η ιστορική συνείδηση, η σχέση μας με την ιστορία; Αυτό είναι το αφετηριακό ερώτημα.    Πολλοί γύρω μας υποστηρίζουν ότι οι άνθρωποι  έχουν όλο και λιγότερο συνείδηση της ιστορίας τους, ότι   είναι προσανατολισμένοι στο παρόν, ότι η εποχή είναι ανιστορική, ότι ο πολιτισμός μας πάσχει από ιστορική αμνησία. Αλλά την ιστορία δεν πρέπει να την αντιμετωπίζουμε απλώς ως γνώση, μα ως πλαίσιο μέσα στο οποίο αναπτύσσονται οι σκέψεις μας, οι αντιλήψεις μας για το χρόνο, όπου τοποθετούμε τον εαυτό μας. Αυτό είναι σημαντικότερο από τις ιστορικές γνώσεις γιατί πρόκειται για ένα πολιτισμικό πλαίσιο, αναμφίβολα ευρύχωρο, το οποίο  καθορίζει τα όρια των σκέψεων και των πράξεων μας και δίνει τονικότητα στις όποιες ιστορικές γνώσεις διαθέτουμε.  Επίσης, η ιστορία δεν σημαίνει μόνο ότι κοιτάμε προς τα πίσω, από όπου ενδεχομένως παραδειγματιζόμαστε. Το αναδρομικό βλέμμα μας εξαρτάται από το προδρομικό.  Η ιστορική συνείδηση   καθορίζεται από τη   συνολική σύλληψη του χρόνου. Αυτή αλλάζει, και μαζί της μεταβάλλεται το κέντρο βάρους   της ιστορικής συνείδησης.  

Η ιστορική συνείδηση έχει κι αυτή την ιστορία της, γιατί το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον αρθρώνονται διαφορετικά σε κάθε εποχή: Άλλοτε σαν ένα διαρκές παρόν, άλλοτε  ως ριζική ετερότητα του παρελθόντος.  Το μέλλον, όπως και το παρελθόν παίρνουν κατά εποχές, διαφορετικές μορφές. Το μέλλον μπορεί να γίνει κατανοητό ως το τέλος του κόσμου, ως η Αποκάλυψη·  μπορεί όπως να πάρει και τη μορφή της ουτοπίας, ή   της προόδου. Το παρελθόν πάλι μπορεί να είναι εύθραυστο και αναστρέψιμο, ή αμετάκλητα συντελεσμένο. Μπορεί να καλλιεργεί επαναλαμβανόμενες προσδοκίες διόρθωσης, η να   γίνει αντικείμενο αποστασιοποιημένης   μελέτης και ερμηνείας. Γι αυτό μέλλον και παρελθόν είναι αντικείμενα διαμάχης, πολύ πιο άτεγκτης, πολύ πιο σκληρής  από ότι οι διαμάχες για τα υλικά αγαθά.

Την ιστορική συνείδηση θα την μελετήσουμε  λοιπόν εδώ σε σχέση με την  Αποκάλυψη,    την Ουτοπία και την Ιστορία.  Η Αποκάλυψη,  σήμερα είναι συνώνυμη μιας μείζονος καταστροφής, υπήρξε για αιώνες,   συστατικό στοιχείο της ιστορικής συνείδησης γιατί πρόσφερε μια συνεκτική θέαση της πορείας του κόσμου, από τη δημιουργία του έως τις έσχατες ημέρες, αλλά και κάτι παραπάνω: διαχειριζόταν το τραύμα, την απογοήτευση και την προσδοκία που προέκυπτε από τη συνάντηση των ανθρώπων με την ιστορία. Έχει επηρεάσει βαθειά,   τους σύγχρονους τρόπους σκέψης και αναπαράστασης του κόσμου. Είναι μια μορφή ιστορικής συνείδησης, και ένα νήμα μέσα από το οποίο μεταμορφώνεται η ιστορική συνείδηση. Η ιστορία της Αποκάλυψης δεν έχει κλείσει ακόμη. Ως προς την Ουτοπία, σήμερα θεωρείται επίσης μια εξοβελισμένη λέξη, και η ουτοπική σκέψη έχει ενταχθεί στη γενεαλογία του ολοκληρωτισμού.  Ωστόσο, η ουτοπία ως εναλλακτικός κόσμος, ως ευτοπία, ή μεταμορφωμένη  σε πρόοδο, εξέλιξη, αλλά και δυστοπία, έγινε το πεδίο επεξεργασίας της νεωτερικότητας, αλλά και κριτικής της. Χαρτογράφησε το μέλλον. Τα μεγάλα σχέδια αναμόρφωσης της κοινωνίας, οι θεσμοί, τα τεχνοεπιστημονικά προγράμματα συνελήφθησαν πρώτα ως ουτοπικά σχέδια. Εντός της ουτοπικής σκέψης, όπως θα δούμε, ακούστηκαν και οι φωνές προειδοποίησης για την μετατροπή των ελπίδων σε εφιάλτες. Και αυτή η δυστοπική προφητεία του μέλλοντος δημιούργησε μια στροφή προς την ιστορία. Την ιστορία   ως παρακαταθήκη ελπίδων, ως δέσμευση για την αποκατάσταση των αδικιών, την ιστορία ως Θεοδικία. Σ’ αυτή την πορεία η ιστορία μεταμορφώθηκε. Αυτονομήθηκε από το μέλλον, αποκτώντας μια δική της επικράτεια, δηλαδή το παρελθόν∙ επανασυμφιλιώθηκε με το μέλλον και απέκτησε την μετωνυμία της πορείας του κόσμου, έδωσε νόημα στο κόσμο και στις πράξεις των ανθρώπων, αλλά στο  τέλος έχασε το δικό της.

            Για να μελετήσουμε  λοιπόν αυτή την ιστορία της  ιστορικής συνείδησης, θα επιχειρήσουμε ένα μακρύ ταξίδι στο χρόνο. Το πρώτο μέρος αφορά την ιστορία του σχηματισμού της ιστορικής συνείδησης από τα πρώτα χριστιανικά χρόνια έως  την αρχή των νεωτέρων χρόνων, όπου Αποκάλυψη,  Ουτοπία και Ιστορία συναγωνίζονταν στο σχηματισμό  του καινούργιου κόσμου.[2] Στο δεύτερο μέρος θα   δούμε την ιστορία να αυτονομείται και να μεταμορφώνεται μέσα από το Διαφωτισμό και την επιστημονική επανάσταση, μέσα από την πρόθεση μετασχηματισμού του κόσμου από την επιστήμη και την τεχνολογία. Και τέλος στο τρίτο μέρος, που αφορά τον εικοστό αιώνα και τις προεκτάσεις του, θα δούμε το παράδοξο της στροφής στην ιστορία μέσα από τους πιο τολμηρούς πειραματισμούς με το μέλλον. Θα δούμε τον εναγκαλισμό με την ιστορία, στο βαθμό που χανόταν το νόημα της. Τη δημιουργία μιας ιστορικής κουλτούρας.

Το βιβλίο αυτό δεν προσφέρεται για βιαστικές και χρησιμοθηρικές αναγνώσεις. Eπιδίωξή του είναι να προκαλέσει τον ήρεμο στοχασμό, και γιατί όχι, την απόλαυση της διανοητικής εξερεύνησης.   Όσοι και όσες αποφάσισαν να το διαβάσουν    θα πρέπει να   φανταστούν τον εαυτό τους να συμμετέχει σε μια παρέα που πορεύεται, παρατηρεί,     κοντοστέκεται  και σχολιάζει. Ακολουθεί   μονοπάτια χορταριασμένα από καιρό, που    κάπου χάνονται, κάπου ξαναφαίνονται, κάπου συμπορεύονται ή διασταυρώνονται με άλλα. Η Αποκάλυψη, η Ουτοπία και η Ιστορία, σε εναλλασσόμενες θέσεις και σχέσεις συγκροτούν την πλοκή. Αλλά καθώς το ταξίδι σημαίνει    κίνηση   και στάσεις, υπάρχει   ένα διπλό   νήμα που θα ακολουθήσουμε. Το ένα είναι ο χρόνος του σεναρίου, της πλοκής. Τα κεφάλαια ανταποκρίνονται στη ροή αυτού του χρόνου, αλλά δεν παρατάσσονται γραμμικά. Δεν μπορείς να μπεις δυο φορές στο ίδιο ποτάμι, αλλά οι ποταμοί περιλαμβάνουν ρεύματα, λιμνάσματα, αναστροφές και περιδινήσεις.   Το  άλλο νήμα είναι τα ερωτήματά μας και η διαδρομή των ερωτημάτων και των ιδεών,   της συζήτησης της παρέας.  Ταξιδεύοντας στο χρόνο, καλούμαστε να  σταθούμε και να στοχαστούμε ένα θέμα, ένα ερώτημα.  Όχι μόνο ως προς τα χρονικά του συμφραζόμενα αλλά και ως προς το δικό μας ενδιαφέρον γι’ αυτό.   Γιατί το παρελθόν δεν αποτελείται από μια εποχή που ακολουθεί την προηγούμενη. Κάθε εποχή μπορεί να παρομοιαστεί με ένα κομήτη που διασχίζει τον ορίζοντα, αλλά η ουρά του διαχέεται στο χρόνο, αφήνοντας κατάλοιπα σε μεταγενέστερες εποχές, ακόμη και αν η αρχική αιτία έχει παρέλθει. Σε κάθε εποχή   φτάνουν λοιπόν ιδέες και τρόποι σκέψης που ανήκουν σε προηγούμενες. Kάθε εποχή δεν διαλέγεται μόνο με το Θεό, όπως έλεγε ο Ράνκε, θέλοντας να τονίσει πως θα πρέπει να κρίνουμε το παρελθόν με τα δικά του κριτήρια∙  ανοίγει επίσης θέματα με τα οποία διαλεγόμαστε ακόμη.   Σύμφωνα με τον   Μπένγιαμιν,   ο στοχασμός συνεπάγεται όχι μόνο τη ροή των σκέψεων, αλλά επίσης την ανακοπή τους, την προσωρινή παύση, εκείνη τη στιγμή   δηλαδή που η σκέψη ξαφνικά σταματά σε ένα συνδυασμό έμφορτο έντασης και τον αποσπά από τις συνέχειες και τα ιστορικά του συμφραζόμενα, έτσι ώστε να τον αποκρυσταλλώσει σε ένα ξεχωριστό αντικείμενο ενδιαφέροντος.

Κάπως έτσι συγκροτήθηκαν οι σταθμοί του ταξιδιού, τα κεφάλαια του βιβλίου. Αυτή η απόσπαση από τις συνέχειες και από τη γραμμικότητα του χρόνου, στην οποία το ένα γεγονός έπεται του άλλου και η μία σκέψη προϋποθέτει την προηγούμενή της, είναι αναγκαία γιατί  μπορεί να συνδυάσει όχι μόνο παρελθόντα γεγονότα και σύγχρονες ερμηνείες,  αλλά προβλήματα που ανήκουν σε διαφορετικές χρονικότητες, και τα οποία   δεν μπορούν να αναδειχθούν παρά στο βαθμό που   απελευθερώνονται από τις χρονικές τους συντεταγμένες.  Ο ιστορισμός μας έχει επιβάλλει έναν τρόπο σκέψης από τον οποίο χρειάζεται να καταβάλλουμε μεγάλη  προσπάθεια για να απελευθερωθούμε και να γίνουμε ικανοί να διακρίνουμε  διαφορετικές συνδεσμολογίες ανάμεσα στα παρελθόντα και στα παρόντα.   

Η εξάρτηση του παρελθόντος από το μέλλον,  είναι κάτι που η γενιά των ιστορικών που άρχισαν να διαμορφώνουν την προσωπικότητά τους στις ανταύγειες  του ουτοπικού 1968 και στην  ατμόσφαιρα των συλλογικών ελπίδων εκείνης της εποχής, που άρχισαν να  ενδιαφέρονται για την μελέτη της ιστορίας στα χρόνια της δικτατορίας και της μεταπολίτευσης για να καταλάβουν που φτάσαμε, που θέλουμε να πάμε και πώς, το γνωρίζει καλά∙ ακόμη κι αν διστάζει να το ομολογήσει, ή ακόμη κι αν καταδικάζει τα νεανικά της φτερουγίσματα. Όσοι γοητευτήκαμε  εκείνα τα χρόνια από τη μελέτη της ιστορίας και αποφασίσαμε  να της αφιερωθούμε, και όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά και στις άλλες δυτικές χώρες, το κάναμε γιατί πιστεύαμε ότι έτσι θα φωτιζόταν ένας δρόμος  για ένα καλύτερο μέλλον.    Ότι η γνώση της ιστορίας κάνει τις κοινωνίες σοφότερες και καλύτερες. Ότι το παρελθόν ήταν μια κιβωτός που διέσωζε  σπόρους που θα μπορούσαν να βλαστήσουν στο μέλλον. Η τελεολογία της προόδου ήταν το υφάδι της σκέψης μας. Το πεδίο των εμπειριών μας συναντούσε τον ορίζοντα των προσδοκιών μας.  H σημερινή κρίση προκάλεσε  την κατάρρευση αυτής ακριβώς της σχέσης, και αυτή θα είναι η πιο σημαντική της και μακροπρόθεσμη συνέπεια.  Δεν είναι η πρώτη φορά, φυσικά που συμβαίνει μια παρόμοια κατάρρευση. Ο πρώτος παγκόσμιος πόλεμος, μετά από 100 χρόνια ευρωπαϊκής ειρήνης  ήταν το πρώτο σοκ της ευρωπαϊκής ιστορικής συνείδησης. Ακολούθησε ο δεύτερος παγκόσμιος πόλεμος, του οποίου η βαρβαρότητα έδειξε ότι τίποτε δεν εγγυόταν πλέον την πρόοδο και την αισιοδοξία.    

Σήμερα το αίσθημα απειλής και φόβου για το μέλλον,  είναι τόσο ευρύ ώστε  απέσπασε την έννοια της ελπίδας από την ιδιότητα της μελλοντικότητας. Η ίδια η έννοια του μέλλοντος είναι σε κρίση, συμπαρασύροντας μαζί και το παρελθόν. Η κοινωνία του ρίσκου, σημαίνει ότι η διακινδύνευση έγινε σταθερό χαρακτηριστικό της μελλοντικότητας.  Αν δούμε το φόβο από την οπτική της μακράς διάρκειας, ήταν κάτι εμπεδωμένο στις προνεοτερικές κοινωνίες με εικόνες που αντλούνταν από την Αποκάλυψη. Τιθασεύτηκε από τον Διαφωτισμό και την συνακόλουθη εκκοσμίκευση  της σκέψης, για να γίνει ξανά δομικό στοιχείο της σύγχρονης κοινωνίας με απειλές που προέρχονται πλέον από τις ίδιες  τις δικές της επιδιώξεις: από το εργαστήριο, όπως η πυρηνική ενέργεια και τα βιολογικά όπλα,   από το σώμα και την ιατρική του διαχείρηση,   από την επίδραση των ανθρώπινων πράξεων πάνω στο περιβάλλον, όπως το φαινόμενο του θερμοκηπίου και η καταστροφική μεταβολή του κλίματος του πλανήτη. Η επανάκαμψη του φόβου δεν ήταν παράλληλη με την υποχώρηση της αισιοδοξίας. Γεννήθηκε μέσα από αυτήν όπως η δυστοπία μέσα από την ουτοπία, ως το κακό που αποτελεί την άλλη πλευρά του καλού. Αυτή η εναλλαγή αισιοδοξίας και απαισιοδοξίας, παντοδυναμίας και αδυναμίας, φόβου και ελπίδων αποτυπώθηκε  στις μεταμορφώσεις  της ιστορικής μας συνείδησης που θα μελετήσουμε εδώ.    

Περιεχόμενα

Προοίμιο

1

Εισαγωγή

Η   αρχιτεκτονική του χρόνου

Τα καθεστώτα ιστορικότητας • Τι κοινό μεταξύ ουτοπίας και ιστορίας;

Πώς σχετίζονται Αποκάλυψη και ουτοπία; • Η αναμενόμενη Χιλιετία  • Χρόνος και καιρός 

  Ο λόγος περί εσχάτων ημερών • Η δόμηση του ιστορικού χρόνου

 Μέρος  Πρώτο

Αποκάλυψη

2

Πώς η ιστορία μετασχηματίζεται σε προφητεία

Ιστορία και αντι-ιστορία • Το βιβλίο  του Δανιήλ •  Η συμβολική γλώσσα της ιστορίας•

Αναδρομικές προφητείες • Έλληνες ιστορικοί • Ρωμαϊκή κοσμοθεώρηση •Υπονομευτική εσχατολογία•

Διαφορετικές λειτουργίες του ιστορείν

3

Εξηγεί η ιστορία την προφητεία, ή η προφητεία την ιστορία;

Το αποκαλυπτικό φαντασιακό• Χριστιανικός λόγος-ρωμαϊκή ράβδος •

Θεολογία της εξουσίας• Η γέννηση του ιστορικού χρόνου•

 Κατά χριστιανών

4

Ο θαυματουργικός ρεαλισμός

Αντί του μαγικού ρεαλισμού•  Η χριστιανική εσχατολογία •Το τέλος του αρχαίου κόσμου• 

Στη σκιά του Αντίχριστου  • Εάλω η Πόλις •  Άλωση και Συντέλεια•

Συνέπειες ενός χαμένου ραντεβού •  Ο γήινος παράδεισος  •  

1492: Νέος κόσμος • Η   κυριαρχία στον χρόνο

5

Η διόρθωση της Ιστορίας

Η συνάντηση με το κακό •   Αποκάλυψη και τραύμα  • Πάλι με χρόνους με καιρούς…

Προφήτες της εξέγερσης  •  Προφητική θέαση του παρελθόντος

6

  Πώς αποκτούν νόημα τα ιστορικά γεγονότα;

Δυο τύποι ιστορικής αντίληψης •    Translatio imperii  •   Το βαθύ κείμενο•

Επαγγελία και εκπλήρωση  •   Προτύπωση  •   Η Νευτώνεια ιστορία•

Σχόλιο: H προτύπωση στη νεοελληνική ιστοριογραφία

7

Η Αποκάλυψη εδώ και τώρα

Μεταρρύθμιση και ιστορία •   Η θεολογία της εξέγερσης•

 Η αποκαλυπτική  συνείδηση  στις δυο ακτές του Ατλαντικού •

Ο επαναστατικός χρόνος •  Ιστορία ερχόμαστε!    

Μέρος Δεύτερο

Ουτοπία

8

Αναδόμηση του  χρόνου και  ανάδυση νέας  συνείδησης

Η απόδραση από την αμφισημία • Ο δεύτερος θάνατος του Αδάμ•  Η εμφάνιση του Μεσαίωνα •

Ο χρόνος του ταξιδιώτη •Η επανάσταση  των ιστορικών • Η στροφή στην ιστορική προοπτική•

 Το πολιτικό διακύβευμα

9

Το διαζύγιο Ιστορίας και Ουτοπίας

H ιστορία μέσα στην ουτοπία• Τοπολογία του διλήμματος:  κριτική εντός ή εκτός εξουσίας;

Η επιλεκτική ανάγνωση των ουτοπιών • Η αναδυόμενη Ατλαντίδα της επιστήμης•

Η ουτοπία ως διακοπή της ιστορίας • Επαναλαμβανόμενη εμπειρία•

Επανάληψη και Τύχη • Η κατάφαση στις ατελείς παραδόσεις•

Ρεπουμπλικανική ουτοπία

10

Ευχρονία και Πρόοδος

Μια νέα συνάντηση   με το μέλλον • Η κοινωνία ως προϋπόθεση•

Σωτηρία ή βαθμιαία βελτίωση; • Από τη Σωτηρία στην Πρόοδο•

• Η ιστορία ως εξιστόρηση των αλλαγών

11

Ιστορία με κεφαλαίο

Η υποστασιοποίηση και το αίνιγμα της ιστορίας • Τελεολογία• Ιστορία με κατεύθυνση  παρά την ετερογονία των σκοπών  •Η Ιστορία ως πορεία και ως γνώση της πορείας •

Η ιστορία ως υποκείμενο εξελίξεων• Βούληση ή αναγκαιότητα;

12

Στον αστερισμό της εξέλιξης

Η εξελικτική βιολογία συναντά την ιστορία• Ευγονική •Φυλετική ιστορία•

Το σχίσμα ιστορίας – προϊστορίας (και η πιθανότητα μεταϊστορίας) •

Πως η εξέλιξη δημιούργησε  ιστορία

13

Ο ιστορισμός, ανάμεσα στο έθνος και στο Θεό 

Εθνική συνείδηση •Ο Θεός και η ιστορία •Συντηρητισμός και παθητικότητα•

Η ιστορία ως Θεοδικία• Θεολογική αμφισβήτηση του ιστορισμού

14

Μετασχηματιστικές επιστήμες

Η γένεση ενός καινούργιου κόσμου • H εξίσωση της ευτυχίας•

Η λατρεία της μηχανής και η απαξίωση της ιστορίας•

Για μια νέα δυναμική ιστορία• Ιστοριογραφία και   τέχνη

15

Αντιμέτωπες ουτοπίες- Αμφίθυμες ιστορίες

Οι μηχανές και ο κήπος •Ο σχεδιασμός των πόλεων •Οι κοινωνικές επιστήμες•

Διαβάζοντας αναδρομικά την ιστορία •Το  όχι ακόμη

Μέρος τρίτο

Ιστορία

Αναζητώντας έναν τόπο για την ελπίδα

16

Επανάσταση και δυστοπία

Νεωτερικότητα στα άκρα •Οι μπολσεβίκοι ουτοπιστές •Πειραματισμοί με το  παρελθόν •

Ο καινούργιος άνθρωπος•Φωνές από τα σπλάχνα του Λεβιάθαν •

Πρόοδος χωρίς ιστορία• Διασώζοντας την ιστορία

17

H   ιστορία ως απόδοση δικαιοσύνης

Ο Άγγελος της Ιστορίας  στη θύελλα  της καταστροφής•

Η Μεσσιανική δύναμη της ιστορίας• Η δημόσια δέσμευση στην ιστορική μνήμη•

Να σκεφτούμε το παρελθόν μέσα από τις ζωές των μανάδων μας

18

Τελεολογία, Εσχατολογία και Ιστορία χωρίς νόημα

Αυτονομία και ετερονομία  •Ο Αντίχριστος ως αμφισημία της νεοτερικότητας• Η αρνητική συνείδηση•

Ο πάνοπλος προφήτης μετά τους δίδυμους πύργους• Μεσσιανικότητα χωρίς Μεσσία•

Από τo νόημα της  ιστορίας,   στην ιστορία χωρίς νόημα• Ο  θάνατος του υποκειμένου•

Και η σχέση πολιτικής και ιστορίας;

19

Από την αναμονή στην ανάμνηση

Το παρελθόν  ως ουτοπία και η επιθυμία της ιστορίας•  Η επιθυμία της επιθυμίας•

Από την ουτοπία στις ουτοπίες και από την ιστορία στις ιστορίες•

Η μετάβαση στον  μεταμοντερνισμό• H παρελθοντικότητα

•Η στροφή στην ιστορική εμπειρία

20

Άλλαξε το παρελθόν στα τέλη του εικοστού αιώνα;

Η ανάδυση της μνήμης•  Γιατί ξεχνάμε; •Η πολιτικοποίηση της μνήμης•

Από το γεγονός στην εμπειρία• Ανάκληση των νησίδων οικειότητας•

Κριτική της μνήμης• Η ανανεωμένη νοσταλγία•

H διαπραγμάτευση του τραύματος•

Ο πύργος της Βαβέλ και το Σινικό τείχος

21

Ιστορίες για το Τέλος της Ιστορίας

Τέλος της πολιτικής•  Η αρχαιολογία του τέλους• Η εκπνοή της ιστορικής συνείδησης•

Η εξάντληση  του νοήματος της Ιστορίας• Η διαχείριση του μέλλοντος αλλάζει χέρια

22

Έξοδος

Τι θα είναι οι άνθρωποι στο μέλλον; • Τα όρια της ανθρωπινότητας•  Cyber-culture ουτοπία•

Η βιοκλιματική Αποκάλυψη•  Χωρίς ελπίδα δεν υπάρχει ιστορία

 http://anyte.blogspot.com/2011/11/blog-post.html#more 

Η αποτίμηση της  τριακονταετίας Πασόκ σήμερα, στη σκιά μιας καταστροφικής κρίσης, μοιάζει με το εγχείρημα της δίκης των έξι στη σκιά της Μικρασιατικής Καταστροφής.   Κι όμως, εκείνο που οφείλει η ιστορική ματιά να αποφύγει, είναι η αναδρομική τελεολογία. Βλέποντας όλες τις χώρες της ευρωπαϊκής περιφέρειας στον θάλαμο εντατικής του   ΔΝΤ, και την υπόλοιπη Ευρώπη κλινήρη,  σκέπτεται  κανείς αν η Ελλάδα θα απέφευγε την κρίση, ακόμη και χωρίς τη μοιραία 18 Οκτωβρίου 1981; Η κρίση βέβαια έχει διαβαθμίσεις, και ως τη σημερινή καταστροφή η πορεία δεν ήταν ευθύγραμμη  ή αναπότρεπτη, όπως δείχνει τεκμηριωμένα  το βιβλίο του Ν.Χριστοδουλάκη, Σώζεται ο Τιτανικός;  (Πόλις. 2011).   

Η μετάβαση στη δημοκρατία στην Ελλάδα  συνέβη σε δύσκολη οικονομικά εποχή. Η πρώτη πετρελαϊκή κρίση σήμανε την αρχή του τέλους   της μεταπολεμικής ευημερίας, της   πολιτικής   πλήρους απασχόλησης που βασιζόταν στην ενεργοβόρα βιομηχανία. Ήταν η εξάντληση της δεύτερης βιομηχανικής επανάστασης. Ένα υπόδειγμα οικονομικής διαχείρισης και πολιτικής  έδυε  μέσα από διαδοχικές κρίσεις ανόδου των τιμών της ενέργειας, κυμάτων αποβιομηχάνισης και αποδέσμευσης από τους μεταπολεμικούς νομισματικούς κανόνες σταθερότητας. Η νέα κατάσταση  κρίσης ονομάστηκε στασιμοπληθωρισμός, γιατί συνδύαζε  πληθωρισμό και  ανεργία, στοιχεία αλληλοαναιρούμενα στην προηγούμενη  περίοδο. Επομένως οι συσσωρευμένες κοινωνικές προσδοκίες που πυροδότησε   η απόψυξη των κοινωνιών του ευρωπαϊκού νότου από τις δικτατορίες,   συνδυάστηκαν με μια εποχή μηδενικής ή και αρνητικής ανάπτυξης.   Οι λαϊκές προσδοκίες   δεν ήταν παράλογες, αλλά ετεροχρονισμένες. Στην ΒΔ Ευρώπη το κράτος πρόνοιας δημιουργήθηκε στα χρόνια οικονομικής ανόδου. Εδώ, η απόσταση ανάμεσα στις προσδοκίες και στην εκπλήρωσή τους  γεφυρώθηκε με την επέκταση του κρατισμού και με δανεικά. Έγινε διαχειρίσιμη με την αμφισημία, τη διγλωσσία και προπαντός με τη δημιουργία υποκατάστατων, δηλαδή κελύφη χωρίς πραγματικό, ή με αναιμικό περιεχόμενο. Χαρακτηριστικά που έκτοτε συνόδευσαν το Πασόκ, αλλά όχι μόνο. Ας θυμηθούμε ότι η μεγαλύτερη αύξηση του εισοδήματος παρά την μείωση του ΑΕΠ συνέβη πριν το 1981, και ότι επί ΝΔ, που κατηγορούνταν για «σοσιαλμανία» από τον ΣΕΒ,  κρατικοποιήθηκε ο όμιλος Ανδρεάδη, ο μεγαλύτερος ιδιωτικός οικονομικός όμιλος.

Η Μεταπολίτευση εξαιτίας αυτών των δύο παραμέτρων, οικονομία σε υποχώρηση-λαϊκά αιτήματα σε άνοδο δεν ήταν εύκολη εποχή, και οι κυβερνήσεις Πασοκ δεν   μπορούσαν να ισορροπούν συνεχώς πατώντας σε δυο βάρκες. Η άνοδος και η πτώση του προγράμματος σταθεροποίησης 1985-87, ήταν χαρακτηριστική για τα   διλήμματα που θα αντιμετώπιζε έκτοτε η Ελλάδα. Η διακοπή αυτού του προγράμματος σημάδεψε μια καμπή απόκλισης της ελληνικής οικονομίας από τις άλλες ευρωπαϊκές, οι οποίες από τα μέσα της δεκαετίας του ’80 άρχισαν να μετακινούνται σε νέο παράδειγμα διαχείρισης  οικονομίας και  κοινωνίας. 

Η δεκαετία του 90 ήταν για την Ευρώπη εντελώς διαφορετική από τη δεκαετία του 80.   Κομβικό σημείο ήταν η αλλαγή χρηματοδότησης του κράτους, και ευρύτερα η αλλαγή αντίληψης για το   ρόλο του κράτους, ως ακρογωνιαίου λίθου για τον κεϋνσιανισμό, το κράτος πρόνοιας και τη σοσιαλδημοκρατία.   Στο νέο σύστημα τα κράτη ήταν υποχρεωμένα να δανείζονται στην αγορά, με επιτόκια αγοράς, κι όχι από τις κρατικές τράπεζες με ειδικά επιτόκια. Αυτό ήταν προϋπόθεση για την σταθεροποίηση  του νομίσματος. Αύξησε όμως το κόστος   χρηματοδότησης του δημόσιου τομέα, στον οποίο συμπεριλαμβάνονταν   δαπάνες για   παιδεία,   υγεία,   κοινωνική πρόνοια, δηλαδή συλλογικά αγαθά   σε αυξητική πορεία συνδεδεμένα με   κοινωνικές προσδοκίες. Ταυτόχρονα δημιούργησε μια διελκυστίνδα  ανάμεσα στον ιδιωτικό και στον κρατικό τομέα για την αγορά χρήματος, πράγμα που σήμαινε πως επέκταση των δημόσιων δαπανών συνεπαγόταν   περιορισμό της αγοράς, και η άνοδος της αγοράς προϋπέθετε   περιορισμό του κράτους. Αυτές οι συνθήκες τράβηξαν το χαλί κάτω από τα πόδια του Πασόκ. Βρίσκονταν στον αντίποδα των ιδεολογικών του προϋποθέσεων στη δεκαετία του  ’80.   

Ωστόσο το Πασόκ, διέθετε εφεδρείες ώστε να προσαρμόζεται στην διαδοχή των πολιτικών παραδειγμάτων και αναδεικνύοντας τον εκσυγχρονισμό    ως δεσπόζουσα, σφράγισε και τη δεκαετία του ’90. υιοθετώντας πολιτικές της ευρωπαϊκής σοσιαλδημοκρατίας να προσαρμοστεί το νέο παράδειγμα, κέρδισε  μια δεύτερη ζωή,  Ταυτίστηκε με μια πορεία σταθεροποίησης της οικονομίας, φτηνών δανείων,  επέκτασης της ευημερίας και συγκράτησης των ελλειμμάτων. Οι οικονομικοί δείκτες ήταν ανοδικοί στην περίοδο 1996-2004 και επιστέγασμα ήταν φυσικά η είσοδος στην ΟΝΕ. Ωστόσο η επιτυχία αυτή δεν μπορούσε να είναι οριστική αν δεν αυξανόταν η παραγωγικότητα  στα μέσα ευρωπαϊκά επίπεδα της Ευρώπης των 15, και όχι των 25. Η θέση της Ελλάδας στην Ευρώπη έμεινε έωλη γιατί κάθε φορά που     έφτανε στο νήμα, οι αλλαγές κρίνονταν συνεχώς ανεπαρκείς. Όχι μόνο γιατί   όριο  των εκσυγχρονιστών ήταν το ίδιο το Πασόκ και η ανεπαρκής δημόσια διοίκηση, αλλά και γιατί το ίδιο το παράδειγμα συνεχώς μεταβαλλόταν και το νήμα συνεχώς απομακρυνόταν. Από τον τότε ‘εκσυγχρονισμό’ στις τωρινές ‘μεταρρυθμίσεις’ η απόσταση είναι όση από το ‘νοικοκύρεμα’ των ΔΕΚΟ, μετά το 1996, στην ιδιωτικοποίησή τους, σήμερα. Δηλαδή από την εκλογίκευση του παλιού παραδείγματος και την υιοθέτηση προσαρμογών,  στην άνευ όρων παράδοση στο καινούργιο παράδειγμα.

Στα τριάντα χρόνια από το 1981 ο κόσμος άλλαξε ριζικά.  Πρώτη μεγάλη αλλαγή ήταν το πέρασμα στην ψηφιακή και διαδικτυακή εποχή, την τρίτη βιομηχανική επανάσταση που άλλαξε τον παραγωγικό ιστό των κοινωνιών, μειώνοντας παρά αυξάνοντας θέσεις εργασίας. Δεύτερη, η πτώση του κομμουνισμού. Εκτός από τις γαιοπολιτικές αναταράξεις, αισθητές και εδώ,    αποσταθεροποίησε πλήρως τον ιστορικό ρόλο των σοσιαλιστών.   Τρίτη,   η μετάβαση από τον κεϋνσιανισμό στο νεοφιλελευθερισμό, από τη βεμπεριανή αντίληψη του κράτους στο New Public Management  και η υπέρμετρη  ενδυνάμωση των χρηματοπιστωτικών δικτύων απέναντι στα κράτη και στην παραγωγή.  Τέταρτη αλλαγή που συμβαίνει τώρα είναι   η μεταβολή των  ισορροπιών του κόσμου, και το κοινωνικό dumping που υφίσταται η Δύση από την ανάδυση των οικονομικών γιγάντων της Ανατολής. Θρυμματισμός της εργασίας  και του κοινωνικού κράτους.   

 Ποιες συνέπειες είχαν αυτές οι μεγάλες αλλαγές στην πορεία της Ελλάδας από την Μεταπολίτευση στην οικονομική κρίση;   Πιστεύαμε ότι η μετάβαση στη δημοκρατία εξυπηρετούσε την οικονομική ανάπτυξη, τόσο στη Νότια, όσο και στην Ανατολική Ευρώπη. Τα πράγματα όμως πήραν απρόβλεπτη τροπή.  Φαίνεται   ότι ο τύπος των αιτημάτων και των προσδοκιών που δημιούργησαν την τριακονταετία, εξέφραζαν τον κόσμο πριν αλλάξει, ενώ η πραγματικότητα μεταβαλλόταν. Και ο καινούργιος κόσμος, αυτός που ξεπροβάλλει μέσα από τις νέες ρυθμίσεις φαίνεται ότι δεν πολυενδιαφέρεται για τη δημοκρατία, υπαγορεύοντας τα όρια  της συνταγματικής τάξης. Η Ιστορία τελικά ήλθε στο περίφημο ραντεβού αλλά δεν ήταν εκείνη που περιμέναμε.

 Τι μπορούν να κάνουν οι πολίτες σ’ αυτή την καταστροφική στιγμή που βρισκόμαστε; Έως τώρα μιλούσαμε για κρίση που  προκαλείται από δυο μεγάλες ανακατατάξεις. Η πρώτη αφορά τη μετάβαση από μια οικονομία που κέντρο της ήταν ο δυτικός κόσμος, σε μια οικονομία με πολλά ανταγωνιστικά κέντρα, μερικά από τα οποία με εξαιρετικά χαμηλό βιοτικό επίπεδο,  ανοχύρωτη εργασία, απουσία κράτους πρόνοιας και δημοκρατικών διαδικασιών. Πρόκειται για μια διαδικασία διεθνούς ανακατανομής εισοδήματος   και τρόπων ζωής. Η άλλη, είναι μια μετάβαση   από έναν  τύπο κοινωνίας, εκείνης που εγγυόταν  το  ευρωπαϊκού κοινωνικό κράτος με τα  αστικά, πολιτικά και κοινωνικά δικαιώματα,  σε έναν άλλο, στον οποίο ο ρόλος της  πολιτικής διαβούλευσης στη θέσμιση της κοινωνίας, καθώς και ο δημόσιος χώρος  περιορίζονται δραστικά.

Τώρα μιλάμε για καταστροφή. Και στην καταστροφή αυτή δεν παίζουν ρόλο μόνο οι μεγάλες δομικές μεταβολές. Δυστυχώς την κρίση, από την αρχή της, τη διαχειρίστηκε μια κυβέρνηση χωρίς σχέδιο, χωρίς  να ξέρει τι θέλει για τη χώρα,  χωρίς σοβαρότητα. Πανικόβλητη, παραδόθηκε σε κάθε λογής αυτοσχεδιασμούς των διεθνών οργανισμών,  οι οποίοι   δεν έχουν να λογοδοτήσουν σε κανένα, άλλωστε με τις ίδιες συνταγές έχουν οδηγήσει πολλές χώρες στην  καταστροφή.  Δεν υπήρξαν προειδοποιήσεις για μια έγκαιρη στροφή στην αναδιάρθρωση του χρέους αντί των πρόσθετων δανεισμών; Υπήρξαν, αλλά η κυβέρνηση, χωρίς αυτοπεποίθηση και κύρος πώς να την διαπραγματευτεί; Με ένα σύμπλεγμα αυτοκαταγγελτισμού  άγεται και φέρεται από την υπερσυντηρητική ηγεσία της ΕΕ, που ταλαντεύεται ανάμεσα στον πανικό για τις αντιδράσεις των αγορών και σε φιλόδοξα σχέδια φτηνής εξαγοράς της χώρας και μετατροπής της σε μια ευρωπαϊκή μετα-αποικία.

Έχει νόημα να παρέμβουν οι πολίτες, και πώς;  Οι   διαδηλώσεις, η παρουσία του πλήθους στις πλατείες και τους δρόμους, είναι μέρος μόνο της πολιτικής κινητοποίησης.  Πρέπει να καταλάβουμε ωστόσο ότι έχουν καταστραφεί οι δομές της έκφρασης των πολιτών. Τα κόμματα αποστεώθηκαν σε ηγετικά επιτελεία· κομματικές οργανώσεις και συνελεύσεις δεν λειτουργούν. Ο συνδικαλισμός, προπαντός στον ιδιωτικό τομέα, εξαφανίστηκε. Το ίδιο η πολιτική σε τοπικό επίπεδο.     Ένα σύνθετο οικοδόμημα μαζικής συμμετοχής στην πολιτική, με μακρά ιστορία πίσω του, χαρακτηριστικό της ευρωπαϊκής νεωτερικότητας, από τον «masterless people» του 17^ου αι., τους «citoyennes» του 18ου,  τους «πολίτες» και   «πατριώτες» του 19ου,  τους «σύντροφους» του 20^ου αι., εξαφανίστηκε. Το πνεύμα του νεοφιλελεύθερου ατομικισμού, των ΜΚΟ, της δυσφήμισης και της αυτό-δυσφήμισης της πολιτικής, της γραφειοκρατικοποίησης και της διαφθοράς των μαζικών οργανώσεων, κατέστρεψαν και τους θεσμούς και το πνεύμα αυτής της πολιτικής παρέμβασης των πολιτών. Τα νευραλγικά κέντρα παραγωγής   πολιτικής αντικαταστάθηκαν από ιδιωτικά think tanks και τα δίκτυα διαμόρφωσης κοινής γνώμης. Ο,τι μένει   είναι   ευκαιριακές συμπράξεις σε μεγάλες συγκεντρώσεις, όταν και τα ΜΜΕ είναι ευνοϊκά, κινητοποιήσεις ad hoc χωρίς δέσμευση. Άλλωστε οι μεγάλες λαϊκές κινητοποιήσεις για το Μακεδονικό και τις ταυτότητες, πάγωσαν πολλούς διανοούμενους που είδαν σ’αυτές   απειλή   διαβουκόλησης του πλήθους. Το λαϊκό ταυτίστηκε με το παράλογο.

Χρειάζεται λοιπόν μέσα στη θύελλα αυτής της καταστροφής να επανεφεύρουμε την πολιτική των πολιτών στην συνθετότητά της, η οποία περιλαμβάνει τόσο τη φυσική παρουσία του πλήθους,   όσο   και την παραγωγή ιδεών, θέσεων, προτάσεων, τρόπων δράσης, επικοινωνίας, παρέμβασης. Η πρώτη αντίδραση στην κρίση είναι ο σώζων εαυτόν σωθήτω, όπου όλοι εναντίον όλων και κυρίως των πιο ευάλωτων. Θα μετατραπούμε σε μια κοινωνία γενικευμένης δυσανεξίας, τρομαγμένων πολιτών, στα όρια της υστερίας; Αλλά και πολλές   κινητοποιήσεις   είναι επαναστατική γυμναστική που κουράζει, χωρίς σοβαρή προετοιμασία και στρατηγική,  όπως   η γελοιότητα των   φοιτητικών «καταλήψεων»,  οι γραφικότητες των «αγανακτισμένων»,   ή το χειρότερο, η βία και το μπάχαλο.   Τα αιτήματα και η κουλτούρα των αριστερών διεκδικήσεων εκφράζουν έναν κόσμο που παρήλθε,  διεκδικήσεις σε μια κοινωνία   ευημερίας και   αφθονίας, ευκολίας κινητοποιήσεων, μεγαλόστομης αοριστολογίας και αυτισμού.

Οι μεγάλες απειλές θέλουν μεγάλες απαντήσεις. Η κρίση είναι ένα εργαλείο για την βίαιη μεταβολή των κοινωνιών.   Έχει σχηματιστεί  ένα πυκνό δίχτυ γλωσσικών κατασκευών που δημιουργούν μια πραγματικότητα πάνω στην πραγματικότητα. Δεν υπάρχει εναλλακτική λύση, μας λένε. Όμως  κέρδη, τόκοι και εξοπλιστικές δαπάνες είναι στο απυρόβλητο. Το κράτος είναι μεγάλο, αλλά το κράτος είναι οι δάσκαλοι , οι νοσηλευτές, οι σκουπιδιάρηδες.    Ο νέο-φιλελευθερισμός    έχει γίνει δυστυχώς φυσικός τρόπος σκέψης, έχει μεταβληθεί σε ‘κανονική’   επιστήμη, και εκείνο που έχει από-κανονικοποιηθεί είναι ο   τρόπος που αντιλαμβανόμαστε την  κοινωνία. Σύνταγμα και βασικές αρχές του πολιτεύματος βρίσκονται υπό αίρεση. Η Ελλάδα αυτή τη στιγμή μοιάζει με τις χώρες του καταρρέοντος υπαρκτού σοσιαλισμού μετά το 1989. Κατακρημνίζεται  χωρίς να μπορεί από πουθενά να πιαστεί.

Μας χρειάζεται η έννοια του  δήμου των πολιτών, μια κατακλυσμιαία μαζική κινητοποίηση,   μια επίσημη  πράξη   δημόσιας δήλωσης: Όχι στο όνομά μας. Όχι στο όνομα της χώρας. Όσα διαβουλεύεστε και όσα πράττετε  δεν έχουν καμιά σχέση με καμιά, υποτίθεται, διάσωσή μας. Αφορούν τη διάσωση του κόσμου όπως τον ορίζετε και  τον διαμορφώσατε. Ζητάτε θυσίες από το δήμο, αλλά το μόνο που προσφέρετε είναι η ενοχοποίησή του και ένα σκοτεινό μέλλον.  Μια παρόμοια δήλωση ενώπιον της Ευρώπης και του κόσμου. Αλλά μετ’ επιγνώσεως. Γιατί μπροστά σε μια οικονομική κρίση η οποία θα τερματίσει ανεπιστρεπτί την ευημερία στην οποία ζούσε ο δυτικός κόσμος, σ’ένα κόσμο με περισσότερες δυσκολίες και λιγότερες απολαβές, όπου ακόμη και την ανάπτυξη θα πρέπει να τη σκεφτούμε με οικολογικούς όρους, χρειάζεται ένας μετα-διαφωτισμός αποκλιμάκωσης της προόδου. Μια κουλτούρα   λιτότητας και   απλότητας,   εντιμότητας και   κοινωνικής δικαιοσύνης. Κάτι τι, δηλαδή, μεγάλης πνοής και μακράς διάρκειας, ικανό να εμπνεύσει και να κινητοποιήσει.

Η σημερινή κρίση είναι άκρως ενδιαφέρουσα, αν την  παρατηρείς   ως ιστορικός. Αρκεί να μην τη ζεις ως πολίτης. Ως πολίτης είσαι πιασμένος στο δόκανο όχι μόνο της πραγματικότητας, αλλά και των αυταπατών της. Σ’ αυτές ανήκει η αντίληψη  πως η κρίση είναι κατά βάση μια ηθική αρρώστια που οφείλεται στις λανθασμένες νοοτροπίες και συμπεριφορές μας, και ότι θα την ξεπεράσουμε, με την μεταμέλεια και την αλλαγή. Από αυτή την άποψη η απάντηση στο ερώτημα αν το παρόν πολιτικό σύστημα μπορεί να μας οδηγήσει στην έξοδο, είναι  αυτονόητη. Γιατί στην ίδια αντίληψη, το πολιτικό σύστημα, όπως κι αν το καταλαβαίνει καθένας, θεωρείται ο κυρίως  ένοχος για την κρίση. Το έχουμε εμπεδώσει. Φταίει η κουλτούρα της Μεταπολίτευσης. Ο,τι κάναμε το κάναμε στραβά. Μεγαλώσαμε το κράτος για πελατειακούς λόγους και τώρα δεν μπορούμε να το συντηρήσουμε. Στην αφήγηση αυτή, η αλλαγή του πολιτικού συστήματος θεωρείται προϋπόθεση της λύτρωσης, κάτι σαν αναμενόμενος μεσσίας, που κανείς δεν ξέρει πότε θα έλθει και ποια μορφή θα έχει.

Ας δούμε όμως τα πράγματα  ιστορικά, και με την πείρα παρόμοιων κρίσεων. Πράγματι οι μείζονες κρίσεις προκαλούν αλλαγές των πολιτικών συστημάτων, κυρίως γιατί τα απονομιμοποιούν δείχνοντας έμπρακτα τις ανεπάρκειές τους, και θέτοντας πιεστικά την ανάγκη μεγάλων αλλαγών απέναντι στις οποίες υπήρχε σκεπτικισμός και αντιστάσεις. Αλλά η αιτιακή σχέση είναι πιο σύνθετη, αμφίδρομη, και κυρίως απρόβλεπτη. Οι αιτίες της κρίσης ανήκουν σε πολλά επίπεδα. Συγκυριακά και δομικά, μερικά κοινά στην μεταπολεμική αναδόμηση της Ευρώπης, άλλα ελληνικής κοπής και ραφής. Ας δούμε τη συγκυρία. Η πενταετία διακυβέρνησης ΝΔ, αλλά και οι πρώτοι μήνες διακυβέρνησης ΓΑΠ, οδήγησαν κατευθείαν στην προσφυγή στο ΔΝΤ. Είδαμε όμως ότι όλες οι χώρες της  νότιας και ανατολικής περιφέρειας της Ευρώπης, από την Ιρλανδία έως τη Λεττονία, για την μια ή την άλλη αιτία, εκεί κατέληξαν. Η μεγάλη κρίση χρέους  απειλεί ακόμη χώρες όπως η Ιταλία, το Βέλγιο, η Γαλλία. Επομένως, παρά τις ελληνικές ιδιαιτερότητες ανευθυνότητας και φαυλότητας, υπάρχουν κάποια ζητήματα δομικά ευρύτερα. Η κρίση χρέους οφείλεται στον μεταπολεμικό τρόπο με τον οποίο διευθετήθηκε η οικονομία, στη φιλοσοφία με την οποία χτίστηκαν οι κοινωνικοί θεσμοί, στις αξίες με τις οποίες δομήθηκε το πολιτικό σύστημα.  Είναι   αναχρονισμός, αν όχι εργαλειακή χρήση της ιστορίας,  να κρίνει κανείς   αναδρομικά όλα αυτά ως εσφαλμένα. Πρέπει να τα δει στα ιστορικά τους συμφραζόμενα.

Ο μεταπολεμικός κόσμος σήμαινε   βαθμιαία κοινωνική άνοδο των μικρομεσαίων  στρωμάτων, και αυτή την άνοδο υπηρετούσαν  αλλαγές στους θεσμούς. Σε μερικές χώρες  αυτά έγιναν με  κάποια τάξη, σε άλλες με περισσότερο χάος,  αλλά η ουσία του παραδείγματος δεν αλλάζει. Έγινε με εργαλείο το κράτος. Η χρήση και η κατάχρηση του κράτους, ήταν το παρεπόμενο. Οσο πιοισχυρή μηχανή έχει το αυτοκίνητο, τόσο μεγαλύτεροι οι πειρασμοί υπέρβασης του ορίου ταχύτητας. Και όταν χρησιμοποιείς μια τόσο ισχυρή μηχανή όσο το κράτος, δύσκολα γλυτώνεις από τους πειρασμούς του να τεθεί το επί μέρος, πάνω από το γενικό συμφέρον.  Πάνω σε αυτή τη μεγάλη κοινωνική διευθέτηση, οικοδομήθηκε και το πολιτικό σύστημα. Με   καθυστερήσεις, στρεβλώσεις  και διαφορές από τη μια χώρα στην άλλη, το πολιτικό σύστημα ανταποκρινόταν στις ανάγκες της διεύρυνσης των στρωμάτων που επωφελούνταν από μια οικονομία που βρισκόταν σε τροχιά ανάπτυξης. Το πολιτικό σύστημα υποσχέσεων ανταποκρινόταν στην επαγγελία της κοινωνίας της αφθονίας. Αυτό ήταν το ιδεώδες. Δεν χρειάζεται να εξωραΐζουμε   το παλιό καθεστώς. Δεν ήταν όλα καλά τότε.   Και αποκλεισμοί υπήρχαν, και διαφθορά, και γραφειοκρατικοποίηση που στόμωσε την αποτελεσματικότητα.    Αλλά εκείνο που τώρα έχει τεθεί σε κρίση, δεν είναι ούτε η μοιραία πενταετία, ούτε η κουλτούρα της μεταπολίτευσης. Είναι αυτή η θεμελιώδης και μακράς διάρκειας κοινωνική διευθέτηση που προέκυψε από τις συγκρούσεις που ξέσκισαν τα σπλάχνα του 20^ου αιώνα. Όλα τα άλλα είναι παράγωγα και τοπικές προσαρμογές. Το να επιμένεις μόνο σ’αυτά, μόνο στο ελληνικό στόρυ, δεν σημαίνει βλέπεις τα δένδρα και χάνεις το δάσος. Είναι παραπλανητικό και καταλήγει σε ένα είδος ηθικού αφηγήματος   της κρίσης που ταλαιπωρεί το δημόσιο λόγο από την αρχή της. Σε μια αφόρητη και κουραστική ηθικολογία.

Εκείνο που μας διαφεύγει είναι πως ζούμε σε εποχή πλανητικής μετατόπισης τεκτονικών πλακών. Η Δύση, από κυρίαρχη του παιχνιδιού για 500 χρόνια, υποχωρεί απέναντι στην ανερχόμενη δύναμη του κόσμου που ως τώρα την υπηρετούσε: Της Κίνας, της Ινδίας, της Βραζιλίας, των τίγρεων της Αν. Ασίας, ακόμη και της    Τουρκίας.    Η περιφέρεια δεν παράγει μόνο βιομηχανικά προϊόντα  αλλά και υψηλή  τεχνολογία, συσσωρεύοντας πλεονάσματα έναντι μιας Δύσης, που αναγκάζεται να υποκύψει στον ανταγωνισμό, αλλάζοντας τους όρους με τους οποίους είχε διευθετήσει την οικονομία και την κοινωνία της έως τώρα, κατεδαφίζοντας  διαδοχικά, το βιοτικό επίπεδο των πληθυσμών της, κλονίζοντας θεσμούς αλληλεγγύης και ισονομίας.   Όλες οι κρίσεις χρέους και οι συνακόλουθες ρυθμίσεις στην Ευρώπη (με όποια τεχνική μορφή κι αν παρουσιάζονται),  δείχνουν τα ασφυκτικά στενά περιθώρια της οικονομίας της. Το βιοτικό επίπεδο ζωής των Ευρωπαίων θα   χαμηλώσει, αλλά εξαιρετικά άνισα.

Φυσικά και θα αλλάξει το πολιτικό σύστημα, όχι για να αντικατασταθεί από  κάποιο άσπιλο από τις αμαρτίες μας, βασισμένο στην ‘κοινή λογική’. Θα αλλάξει  ως αποτέλεσμα της κρίσης, για να διαχειρισθεί τη λιτότητα και τις αντιστάσεις της κοινωνίας στις νέες διευθετήσεις. Για αυτό τόση συζήτηση για ένα πολιτικό σύστημα που δεν θα εξαρτάται από το «πολιτικό κόστος», δηλαδή θα είναι πιο συγκεντρωτικό, λιγότερο εξαρτημένο από την κοινωνική του βάση, περισσότερο συνδεδεμένο με τους υπερεθνικούς οργανισμούς, και τους θεσμούς που  κατευθύνουν την οικονομία.  Το πολιτικό σύστημα είναι το στοιχείο σταθερότητας στη μεταβολή. Αλλά αν αυτό ισχύει κατεξοχήν για τον 19^ο αιώνα, τον αιώνα των συνταγμάτων,  ο 20^ος  ήταν ο αιώνας των εξαιρέσεων και των καταστάσεων έκτακτης ανάγκης (δικτατορίες, πραξικοπήματα, κλπ). Πώς θα είναι το πολιτικό σύστημα του 21^ου αιώνα; Πιθανόν θα χαρακτηρίζεται από πλήρη ρευστότητα. Εκείνο που προβλέπεται τη μια μέρα, ανατρέπεται την επόμενη.  Το μνημόνιο μας δίνει ένα καλό παράδειγμα. Υποτίθεται ότι είναι μια πάγια συμφωνία. Βλέπουμε όμως ότι οι όροι της συνεχώς αλλάζουν.  Το μνημόνιο, δήλωσε κάποια στιγμή, ο επικεφαλής της Τρόικας, είναι ζωντανός οργανισμός.  Τι σημαίνει επομένως ρευστοποίηση των θεσμών;  Σημαίνει ότι οι αλλαγές είναι πολύ πιο δυναμικές από την δυνατότητα αποκρυστάλλωσής τους. Σημαίνει όμως και απελευθέρωση της εξουσίας από τις συνταγματικές της δεσμεύσεις. Η εποχή μας έχει ως γενικευμένο αίτημα την ευελιξία. Αλλά μερικοί έχουν τη δυνατότητα να είναι πιο ευέλικτοι από τους άλλους, και βέβαια τα όρια ανάμεσα ευελιξία και αυθαιρεσία γίνονται δυσδιάκριτα. Υπάρχουν εκείνοι που μπορούν να αλλάζουν τους όρους του παιχνιδιού,   και εκείνοι που δεν μπορούν. Εκεί βρίσκεται το κλειδί του ερωτήματος για το νέο πολιτικό σύστημα. Θα τα δούμε όλα αυτά στα δημοψηφίσματα που ετοιμάζει η κυβέρνηση για το χειμώνα. Θα τα δούμε με αλλαγές της ίδιας της γλώσσας, με τη δημιουργία μιας νέο-γλώσσας, δείγμα της οποίας είναι η ονομασία της ανεργίας σε εφεδρεία.

Είπαμε ότι η εποχή μας είναι εποχή γεωλογικών μεταβολών, και η  σύγκρουση τεκτονικών πλακών, όπως είπαμε, σημαίνει πολλούς αστάθμητους παράγοντες. Η κρίση του 1929, είχε ως συνέπεια στην Αμερική τον Ρούσβελτ, αλλά στη Γερμανία τον Χίτλερ, στη Γαλλία το Λαϊκό Μέτωπο, αλλά στην Ελλάδα τον Μεταξά.  Αν υπάρχει μια αρχή για την  ιστορική σκέψη, είναι η ετερογονία σκοπών και αποτελεσμάτων, οι αθέλητες και απρόβλεπτες συνέπειες των ανθρωπίνων πράξεων.

 Περιεχόμενα

Προοίμιο

1

Εισαγωγή

Η   αρχιτεκτονική του χρόνου

Τα καθεστώτα ιστορικότητας • Τι κοινό μεταξύ ουτοπίας και ιστορίας;

Πώς σχετίζονται Αποκάλυψη και ουτοπία; • Η αναμενόμενη Χιλιετία  • Χρόνος και καιρός 

  Ο λόγος περί εσχάτων ημερών • Η δόμηση του ιστορικού χρόνου

 Μέρος  Πρώτο

Αποκάλυψη

2

Πώς η ιστορία μετασχηματίζεται σε προφητεία

Ιστορία και αντι-ιστορία • Το βιβλίο  του Δανιήλ •  Η συμβολική γλώσσα της ιστορίας•

Αναδρομικές προφητείες • Έλληνες ιστορικοί • Ρωμαϊκή κοσμοθεώρηση •Υπονομευτική εσχατολογία•

Διαφορετικές λειτουργίες του ιστορείν

3

Εξηγεί η ιστορία την προφητεία, ή η προφητεία την ιστορία;

Το αποκαλυπτικό φαντασιακό• Χριστιανικός λόγος-ρωμαϊκή ράβδος •

Θεολογία της εξουσίας• Η γέννηση του ιστορικού χρόνου•

 Κατά χριστιανών

4

Ο θαυματουργικός ρεαλισμός

Αντί του μαγικού ρεαλισμού•  Η χριστιανική εσχατολογία •Το τέλος του αρχαίου κόσμου• 

Στη σκιά του Αντίχριστου  • Εάλω η Πόλις •  Άλωση και Συντέλεια•

Συνέπειες ενός χαμένου ραντεβού •  Ο γήινος παράδεισος  •  

1492: Νέος κόσμος • Η   κυριαρχία στον χρόνο

5

Η διόρθωση της Ιστορίας

Η συνάντηση με το κακό •   Αποκάλυψη και τραύμα  • Πάλι με χρόνους με καιρούς…

Προφήτες της εξέγερσης  •  Προφητική θέαση του παρελθόντος

6

  Πώς αποκτούν νόημα τα ιστορικά γεγονότα;

Δυο τύποι ιστορικής αντίληψης •    Translatio imperii  •   Το βαθύ κείμενο•

Επαγγελία και εκπλήρωση  •   Προτύπωση  •   Η Νευτώνεια ιστορία•

Σχόλιο: H προτύπωση στη νεοελληνική ιστοριογραφία

7

Η Αποκάλυψη εδώ και τώρα

Μεταρρύθμιση και ιστορία •   Η θεολογία της εξέγερσης•

 Η αποκαλυπτική  συνείδηση  στις δυο ακτές του Ατλαντικού •

Ο επαναστατικός χρόνος •  Ιστορία ερχόμαστε!    

Μέρος Δεύτερο

Ουτοπία

8

Αναδόμηση του  χρόνου και  ανάδυση νέας  συνείδησης

Η απόδραση από την αμφισημία • Ο δεύτερος θάνατος του Αδάμ•  Η εμφάνιση του Μεσαίωνα •

Ο χρόνος του ταξιδιώτη •Ο ρόλος των ιστορικών • Η στροφή στην ιστορική προοπτική•

 Το πολιτικό διακύβευμα

9

Το διαζύγιο Ιστορίας και Ουτοπίας

H ιστορία μέσα στην ουτοπία• Τοπολογία του διλήμματος:  κριτική εντός ή εκτός εξουσίας;

Η επιλεκτική ανάγνωση των ουτοπιών • Η αναδυόμενη Ατλαντίδα της επιστήμης•

Η ουτοπία ως διακοπή της ιστορίας • Επαναλαμβανόμενη εμπειρία•

Επανάληψη και Τύχη • Η κατάφαση στις ατελείς παραδόσεις•

Ρεπουμπλικανική ουτοπία

10

Ευχρονία και Πρόοδος

Μια νέα συνάντηση   με το μέλλον • Η κοινωνία ως προϋπόθεση•

Σωτηρία ή βαθμιαία βελτίωση; • Από τη Σωτηρία στην Πρόοδο•

• Η ιστορία ως εξιστόρηση των αλλαγών

11

Ιστορία με κεφαλαίο

Η υποστασιοποίηση και το αίνιγμα της ιστορίας • Τελεολογία• Ιστορία με κατεύθυνση  παρά την ετερογονία των σκοπών  •Η Ιστορία ως πορεία και ως γνώση της πορείας •

Η ιστορία ως υποκείμενο εξελίξεων• Βούληση ή αναγκαιότητα;

12

Στον αστερισμό της εξέλιξης

Η εξελικτική βιολογία συναντά την ιστορία• Ευγονική •Φυλετική ιστορία•

Το σχίσμα ιστορίας – προϊστορίας (και η πιθανότητα μεταϊστορίας) •

Πως η εξέλιξη δημιούργησε  ιστορία

13

Ο ιστορισμός, ανάμεσα στο έθνος και στο Θεό 

Εθνική συνείδηση •Ο Θεός και η ιστορία •Συντηρητισμός και παθητικότητα•

Η ιστορία ως Θεοδικία• Θεολογική αμφισβήτηση του ιστορισμού

14

Μετασχηματιστικές επιστήμες

Η γένεση ενός καινούργιου κόσμου • H εξίσωση της ευτυχίας•

Η λατρεία της μηχανής και η απαξίωση της ιστορίας•

Για μια νέα δυναμική ιστορία• Ιστοριογραφία και   τέχνη

15

Αντιμέτωπες ουτοπίες- Αμφίθυμες ιστορίες

Οι μηχανές και ο κήπος •Ο σχεδιασμός των πόλεων •Οι κοινωνικές επιστήμες•

Διαβάζοντας αναδρομικά την ιστορία •Το  όχι ακόμη

Μέρος τρίτο

Ιστορία

Αναζητώντας έναν τόπο για την ελπίδα

16

Επανάσταση και δυστοπία

Νεωτερικότητα στα άκρα •Οι μπολσεβίκοι ουτοπιστές •Πειραματισμοί με το  παρελθόν •

Ο καινούργιος άνθρωπος•Φωνές από τα σπλάχνα του Λεβιάθαν •

Πρόοδος χωρίς ιστορία• Διασώζοντας την ιστορία

17

H   ιστορία ως απόδοση δικαιοσύνης

Ο Άγγελος της Ιστορίας  στη θύελλα  της καταστροφής•

Η Μεσσιανική δύναμη της ιστορίας• Η δημόσια δέσμευση στην ιστορική μνήμη•

Να σκεφτούμε το παρελθόν μέσα από τις ζωές των μανάδων μας

18

Τελεολογία, Εσχατολογία και Ιστορία χωρίς νόημα

Αυτονομία και ετερονομία  •Ο Αντίχριστος ως αμφισημία της νεοτερικότητας• Η αρνητική συνείδηση•

Ο πάνοπλος προφήτης μετά τους δίδυμους πύργους• Μεσσιανικότητα χωρίς Μεσσία•

Από τo νόημα της  ιστορίας,   στην ιστορία χωρίς νόημα•Ο  θάνατος του υποκειμένου•

Και η σχέση πολιτικής και ιστορίας;

19

Από την αναμονή στην ανάμνηση

Το παρελθόν  ως ουτοπία και η επιθυμία της ιστορίας•  Η επιθυμία της επιθυμίας•

Από την ουτοπία στις ουτοπίες και από την ιστορία στις ιστορίες•

Η μετάβαση στον  μεταμοντερνισμό• H παρελθοντικότητα

•Η στροφή στην ιστορική εμπειρία

20

Άλλαξε το παρελθόν στα τέλη του εικοστού αιώνα;

Η ανάδυση της μνήμης•  Γιατί ξεχνάμε; •Η πολιτικοποίηση της μνήμης•

Από το γεγονός στην εμπειρία• Ανάκληση των νησίδων οικειότητας•

Κριτική της μνήμης• Η ανανεωμένη νοσταλγία•

H διαπραγμάτευση του τραύματος•

Ο πύργος της Βαβέλ και το Σινικό τείχος

21

Ιστορίες για το Τέλος της Ιστορίας

Τέλος της πολιτικής•  Η αρχαιολογία του τέλους• Η εκπνοή της ιστορικής συνείδησης•

Η εξάντληση  του νοήματος της Ιστορίας• Η διαχείριση του μέλλοντος αλλάζει χέρια

22

Έξοδος

Τι θα είναι οι άνθρωποι στο μέλλον; • Τα όρια της ανθρωπινότητας•  Cyber-culture ουτοπία•

Η βιοκλιματική Αποκάλυψη•  Χωρίς ελπίδα δεν υπάρχει ιστορία

Απόσπασμα από τον πρόλογο

Αν το καλοσκεφτούμε, ζούμε σε μια εποχή που κατέρρευσαν τρεις ουτοπίες.  Λίγο πριν μεσήσει ο  20^ος αιώνα κατέρρευσε  η ουτοπία της φυλετικής καθαρότητας, αλλά και της κυριαρχίας του λευκού ανθρώπου, μέσα στον ορυμαγδό ενός παγκόσμιου πολέμου, αλλά και πολλών περιφερειακών που σήμαναν το τέλος της αποικιοκρατίας.  Πριν περατωθεί ο αιώνας  κατέρρευσε η ουτοπία   της κοινοκτημοσύνης, αφήνοντας πίσω της κοινωνίες ερειπωμένες, αλλά και ένα τεράστιο κενό  στην επιθυμία των ανθρώπων για μια καλύτερη κοινωνία. Τώρα, με την τρέχουσα κρίση στην οποία έχει εισέλθει ο κόσμος, και  η Ελλάδα ως προπομπός, ζούμε την κατάρρευση της κοινωνίας της ευημερίας και του καταναλωτισμού, μιας κοινωνίας στην οποία θα έσβηναν οι συγκρούσεις και οι εντάσεις, και στην οποία θα παρέδιδε ευτυχισμένα το πνεύμα η Ιστορία.   Αν όλα αυτά τα είχε κανείς προφητέψει ότι θα συμβούν συμπυκνωμένα, στα όρια μιας ζωής, τότε το βιβλίο του θα διαβαζόταν με το ίδιο δέος που επί αιώνες διαβάστηκε η Αποκάλυψη του Ιωάννου. Η εποχή που ζούμε δεν   υστερεί σε τίποτε από όσα οραματίστηκαν για το μέλλον, άνθρωποι προηγούμενων εποχών. Πώς όμως όλα αυτά διαμόρφωσαν τη συνείδηση των ανθρώπων; Πώς μπορούν να σκεφτούν, αν μπορούν συνεκτικά, και το παρελθόν, και το παρόν και το μέλλον; Πώς μπορούν να σκεφτούν μαζί ουτοπίες που έδυσαν και καινούργιες που ανατέλλουν, ουτοπίες που έγιναν δυστοπίες και πραγματικότητες που αποδεικνύονται μετα-ουτοπικές; Το αντικείμενο αυτού του βιβλίου είναι αυτό το ερώτημα: Πώς, μέσα από τις αναμονές, τις εκπληρώσεις και τις διαψεύσεις,  μεταμορφώθηκε η ιστορική μας συνείδηση;

(Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει τον επόμενο μήνα από τις εκδόσεις Πόλις)

(Αποσπάσματα από το κείμενο που διαβάστηκε στην παρουσίαση του βιβλίου, 27.5. 2003) 

Νίκου Θέμελη, Η Αναλαμπή

Το λογοτεχνικό μανιφέστο του Εκσυγχρονισμού

 Νομίζω ότι δεν είμαι ο μόνος που θα χαρακτήριζα την Αναλαμπή ως το λογοτεχνικό μανιφέστο του εκσυγχρονισμού. Δηλαδή η θεωρία του εκσυγχρονισμού, ή   ακριβέστερα, το σύνολο των προτάσεων που αφορούν τον εκσυγχρονισμό δεν εκφράζονται με τη μορφή θεωρητικού δοκιμίου αλλά μυθιστορήματος. Ένα παράλληλο, και προηγούμενο στην ελληνική ιστορία της λογοτεχνίας τόσο από την άποψη του περιεχομένου όσο και της μορφής, δηλαδή μυθιστόρημα πολιτικών ιδεών και όχι δράσης, είναι η Αργώ του Γιώργου Θεοτοκά, η οποία γράφηκε άλλωστε στα χρόνια στα οποία αναφέρεται η Αναλαμπή και έχει τη θέση της σ’ αυτήν. Θα θεωρούσα επίσης την Αναλαμπή μαζί με την Αναζήτηση και την Ανατροπή,  την τριλογία του Θέμελη, ως ένα είδος saga του εκσυγχρονισμού. Ο όρος saga αναφέρεται σε εκείνα τα μακρά έμμετρα χρονικά της Ισλανδίας, τα οποία επέζησαν στην προφορική παράδοση, και μέσα από τα οποία μεταφέρεται   η γνώση της κοινωνίας μέσα από μια μυθιστορηματική ιστορία της. Μέσα από την αφήγηση αυτή μεταφέρεται η καθηκοντολογία. Λένε δηλαδή το τι έγινε για να πουν το τι πρέπει να γίνεται και πώς πρέπει να γίνει. Και στην τριλογία του Θέμελη έχει κανείς αυτή τη μακρά αναδρομή στο παρελθόν της ελληνικής κοινωνίας. Δεν  έχει όμως χαρακτηριστικά γενεαλογίας και αναδρομικής δικαίωσης. Δηλαδή ό,τι έγινε καλώς καμωμένο, να συνεχίσουμε έτσι να κάνουμε. Η δεοντολογία προκύπτει από την κριτική του τι έγινε, από τις δυνατότητες και τις αδυναμίες να γίνει κάτι άλλο. 

Και στα τρία έργα του, ο Θέμελης, αρχίζοντας από τον περιφερειακό ελληνισμό και φτάνοντας στο ελληνικό κράτος κυκλώνει τη σημερινή ελληνική κοινωνία, ακολουθώντας δύο μεγάλους άξονες. Τον εθνικό και τον κοινωνικό. Στον ένα δηλαδή περιλαμβάνει όλα εκείνα τα ζητήματα που σχετίζονται με τον εθνικό προσδιορισμό, την εθνική ταυτότητα, τη Μεγάλη Ιδέα, τις αλλαγές που επέβαλε η αρχή των εθνικοτήτων. Στον άλλο άξονα   «εκείνη η περίεργη κινητικότητα που απλωνόταν τόσα χρόνια χωρίς κανείς να ενδιαφερθεί να την ονοματίσει. Αυτή η κινητικότητα δημιουργούσε νέες κοινωνίες με τις οικονομικές αλλαγές, τον εξηλεκτρισμό, την επιστήμη τις επιχειρήσεις».

  Η ιδιαιτερότητα της Αναλαμπής, που παρουσιάζουμε σήμερα, είναι ότι   η αλλαγή της οπτικής για την οποία μιλήσαμε δεν είναι μεταφορική, δεν τεκμαίρεται, δεν υποβάλλεται από μια εναλλακτική αφήγηση του παρελθόντος, όπως γίνεται στα δύο προηγούμενα βιβλία του, αλλά αποτελεί το επίκεντρο του μυθιστορήματος. Το βιβλίο περιγράφει τη διαδρομή μιας αστικής οικογένειας από την αρχή του 20^ου αιώνα έως τις παραμονές της δικτατορίας του Μεταξά. Τυπικά τρεις γενιές συναντιόνται και οι ήρωες αντιπροσωπεύουν τις κυριότερες   τάσεις στο αστικό πεδίο του Μεσοπολέμου. Ο παλαιοπολιτικός βασιλικός έμπορος παππούς, ο αντιβενιζελικός βιομήχανος γιος, ο βενιζελικός μεγαλοϊδεάτης θείος, ο δημοτικιστής, σοσιαλιστής και στη συνέχεια κομμουνιστής άλλος θείος, ο φιλοβενιζελικός και εκσυγχρονιστής γιος. Εκείνο όμως το οποίο βρίσκεται στο επίκεντρο του βιβλίου είναι η επίπονη αλλαγή των αντιλήψεων. Δηλαδή η Αναλαμπή δεν αποτελεί απλώς ένα   έργο που εκφράζει, τις ιδεολογικές αλλαγές στην ιστορία της ελληνικής λογοτεχνίας, αλλά θέτει αυτές τις αλλαγές στο επίκεντρό του.  Αν όπως είπαμε αυτές οι αλλαγές εκφράζουν τον απογαλακτισμό της λογοτεχνίας από το εθνικό αφήγημα, η Αναλαμπή θέτει στο επίκεντρό της αυτό τον απογαλακτισμό.  Πρωταγωνιστής σ’ αυτό το μυθιστόρημα είναι η μεταβολή των συνειδήσεων στην ελληνική κοινωνία. Η προβληματική αυτής της μεταβολής.  

Αν η Αναλαμπή είναι ένα μυθιστόρημα ιδεών, τότε πέρα από την πλοκή των δρώντων προσώπων, υπάρχει μια πλοκή που αφορά τις ιδέες. Αυτή η πλοκή εξελίσσεται γύρω από δύο χρόνους και δύο κομβικά σημεία.  Οι δύο χρόνοι είναι τα πριν από το ‘22 και τα μετά από αυτό. Τα πριν περιστρέφονται γύρω από δυο έννοιες: την έννοια Ελληνισμός και την έννοια Συνέχεια (του έθνους). .

 .

Τι ακριβώς συμβαίνει; Στο μυθιστόρημα αυτό θίγεται μια από τις πιο ευαίσθητες χορδές της νεοελληνικής ταυτότητας για την οποία μόλις στη δεκαετία του ’90 έγινε δυνατό και κατορθωτό να μιλήσουμε, και πάλι όχι χωρίς αντιδράσεις. Ο Νίκος Θέμελης δανείζεται τη φωνή του Γερμανού ιστορικού για να μας πει ότι στη Γερμανία κατασκεύασαν μια έννοια ελληνισμού για να παραλληλίσουν τον γερμανικό κόσμο με τον κλασσικό ελληνικό. Την ήττα όμως των ελληνικών πόλεων από τον Αλέξανδρο τη μετέτρεψαν σε μια θεωρία για την ενοποίηση του ελληνισμού, η οποία δικαιολογούσε και εξιδανίκευε το ρόλο της Πρωσίας στην ενοποίηση της Γερμανίας. Γράφοντας επομένως οι Γερμανοί ιστορικοί για τους Έλληνες και τον Αλέξανδρο χρησιμοποιούσαν την ιστορία για να μιλήσουν για τον εαυτό τους και το έθνος τους. Τα κείμενά τους είχαν τεράστια απήχηση στην Ελλάδα, η οποία άδραξε τη θεωρία του ελληνισμού για να συνθέσει την ελληνική εθνική συνείδηση πάνω σε δύο βασικά μοτίβα. Της συνέχειας με την αρχαία Ελλάδα, και του ελληνισμού που ενσαρκώνει αυτή τη συνέχεια στο χρόνο και στο χώρο.  Αυτές οι ιδέες  έδωσαν τους καρπούς της με τον ειρηνικό εξελληνισμό των ελληνορθόδοξων πληθυσμών της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, και με την διεκδίκησή τους από το ελληνικό κράτος και την συμπερίληψή τους σ’ αυτό στους βαλκανικούς πολέμους. Έδωσαν τους καρπούς της στον εξελληνισμό του ελληνικού κράτους, όπως και στη Γερμανία με την επίτευξη της γερμανικής ενότητας. Πέτυχε δηλαδή ως πολιτικό εγχείρημα παρά το γεγονός ότι αποτελούσε μια ιστορική φενάκη. Στο βαθμό όμως που αποτέλεσε μια ιδέα που σκέπασε όλες τις άλλες και μέθυσε την κοινωνία ώστε να μην αντιλαμβάνεται την πραγματικότητα, οδήγησε και στη Γερμανία και στην Ελλάδα σε καταστροφή και ερείπια. Η διπλή συνείδηση αυτής της φενάκης, ως ιστορικής και εθνικής φενάκης, συνιστά την Αναλαμπή της συνείδησης.

  Εκείνο που  απασχολεί το συγγραφέα  δεν είναι απλώς ο αποφενακισμός της ελληνικής κοινωνίας αλλά  η ιδέα η οποία θα μπορούσε να εννοηματώσει το πράττειν της .

Με τα λόγια τα δικά του: 

«Πώς θα ήταν ο κόσμος αν μπορούσε να διαβλέψει από τα πριν τις διαψεύσεις του;»
   

(Το πλήρες κείμενο θα δημοσιευθεί στο Βοοks’ Journal του Σεπτεμβρίου)

 Τα ελληνικά πανεπιστήμια πρέπει να αποκτήσουν ένα νέο καταστατικό νόμο, ο οποίος θα   απαντήσει στις αδυναμίες του προηγούμενου νόμου και στα εκφυλιστικά φαινόμενα που επέτρεψε, και από την άλλη, θα δημιουργήσει τους όρους ώστε το πανεπιστήμιο να  προσανατολιστεί σε μια εποχή γνώσης. Αυτήν ωστόσο τη νέα εποχή δεν πρέπει να την βλέπουμε ανυποψίαστα. Κάθε καινούργια εποχή δεν έρχεται για να λύσει τα προβλήματα της προηγούμενης. Δημιουργεί η ίδια μια νέα πραγματικότητα με τα δικά της προβλήματα.    Το σύγχρονο πανεπιστήμιο, σε όλο τον ανεπτυγμένο κόσμο ακολουθεί ασθμαίνοντας την  εκθετική επιτάχυνση της γνώσης, αλλά περιορίζονται οι ευκαιρίες απασχόλησης των αποφοίτων του,    με αποτέλεσμα   αυξανόμενη πίεση να περιοριστεί το  μέγεθος και το κόστος του, πράγμα που με τη σειρά του πλήττει περισσότερο τις ανθρωπιστικές και κοινωνικές επιστήμες και την βασική έρευνα. Δημιουργείται δηλαδή μια νέα ιεραρχία πανεπιστημίων, νέες ιεραρχίες εντός πανεπιστημίων και νέες ιεραρχήσεις αξιών και προτεραιοτήτων. Αυτό συμβαίνει παντού, όχι μόνο στην Ελλάδα, ακολουθώντας τον τύπο αλλαγών που επιβάλλονται και στην υπόλοιπη κοινωνία.

            Οι Πρυτάνεις και οι Πανεπιστημιακοί στην Ελλάδα, συμπεριλαμβανομένων και των μεταρρυθμιστών, έχασαν την ευκαιρία να προτείνουν ένα ριζοσπαστικό σχέδιο το οποίο θα διόρθωνε τις αδυναμίες που όντως έχουν αναδειχθεί στα ελληνικά πανεπιστήμια, διασώζοντας τον πυρήνα της δημοκρατικής λειτουργίας και εμφυσώντας του νέα ζωή.  Αλλά, ας μην τρέφουμε αυταπάτες, ούτε   το  νομοσχέδιο απαντά στις υπαρκτές αδυναμίες.   Κανείς δεν τις λαμβάνει υπόψη του. Η κυβέρνηση έρχεται να επιβάλει ένα νέο μοντέλο διοίκησης και διαχείρισης των πανεπιστημίων, το οποίο παίρνει την ευθύνη από την ακαδημαϊκή κοινότητα και την αναθέτει σε μάνατζερς. Αυτό το ίδιο μοντέλο, μαζί με τις τριετείς σπουδές, τις ποσοτικές αξιολογήσεις, τις πιστοποιήσεις, τις λογοδοσίες  και άλλα προς εντυπωσιασμό, πλην κενά περιεχομένου  στοιχεία,  επιβλήθηκαν σε όλη την Ευρώπη, επί δικαίων και αδίκων, ανεξαρτήτως δηλαδή των επιδόσεων και της κατάστασης των πανεπιστημίων. Πρόκειται για μια ιδεολογική επιβολή. Για μια αλλαγή πολιτικού παραδείγματος. Επιχειρήματα του τύπου, «δεν θα ανακαλύψουμε εμείς τον τροχό»,    και  «προσαρμοζόμαστε στα ευρωπαϊκά μοντέλα» δεν ισχύουν, γιατί και στις άλλες ευρωπαϊκές χώρες υπάρχει μεγάλη αντίσταση σε αυτό το καινοφανές και εκεί μοντέλο λειτουργίας και διοίκησης των πανεπιστημίων, και από τα εγκυρότερα επιστημονικά περιβάλλοντα.

Δυστυχώς πρόκειται για άλλη μια χαμένη ευκαιρία μεταρρύθμισης, γιατί το καινούργιο κουστουμάκι που πάει να φορεθεί στα πανεπιστήμια θα θέλει άλλα 10 χρόνια, τουλάχιστον,  για να ρονταριστεί και να λειτουργήσει, αν δεν καταστρέψει ότι με κόπο χτίστηκε στα προηγούμενα χρόνια. Εκείνο που δεν πρέπει να χάσουμε από την οπτική μας είναι ο στόχος του νέου μοντέλου: περιορισμός των μεγεθών της εκπαίδευσης, λιγότεροι φοιτητές, επισφάλεια των διδασκόντων, περιορισμένος χρόνος εκπαίδευσης, ενίσχυση των ιεραρχιών και συγκεντρωτισμός. Θύμα η ακαδημαϊκή κουλτούρα, η λειτουργία του πανεπιστημίου ως κοινότητας εκπαιδευτών και εκπαιδευομένων.  Θα ρωτήσει βέβαια κανείς, υπήρχε ακαδημαϊκή κουλτούρα και κοινότητα στην Ελλάδα;  Μα, θα απαντούσα, γι’ αυτό λέμε ότι υπάρχουν μεταρρυθμίσεις και «μεταρρυθμίσεις».   Υπάρχουν αλλαγές   που βασίζονται στη δυσπιστία και στην καχυποψία, που επιβάλλουν την ετερονομία και την τιμωρία,  και αλλαγές   που βασίζονται στην εμπιστοσύνη και θέλουν να ενισχύσουν την αυτονομία, τη συμμετοχή και τη  δημιουργικότητα των ανθρώπων. Το δίλημμα επομένως δεν είναι μεταρρυθμίσεις ή στασιμότητα.  Υπάρχουν «μεταρρυθμίσεις» και μεταρρυθμίσεις. Αλλά τώρα,  είναι οι πρώτες που δυστυχώς προτείνονται.